Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης - Μέρος 1ο: Η Εποχή των Ανακαλύψεων και το ταξίδι του Μαγγελάνου (Νάτσιουλα Δανάη, Νικολαΐδου Σταυρούλα)

 Εισαγωγή

Ο 15ος και ο 16ος αιώνας υπήρξαν καθοριστικοί για την ιστορία της ανθρωπότητας. Η ανάγκη των Ευρωπαίων για νέα εμπορικά προϊόντα οδήγησε στην εξερεύνηση άγνωστων ωκεανών και ηπείρων. Στην παρούσα εργασία εξετάζουμε τις πολιτικές συμφωνίες μεταξύ Ισπανίας και Πορτογαλίας, την οικονομική σημασία των μπαχαρικών και το κατόρθωμα του Φερδινάνδου Μαγγελάνου.

 

Αλεξανδρινή Γραμμή, Συνθήκη Τορδεσίγιας, Συνθήκη Σαραγόσας (πηγή: Βικιπαίδεια)

Η Συνθήκη της Τορδεσίγιας (1494)

Μετά το ταξίδι του Χριστόφορου Κολόμβου προέκυψε η ανάγκη να οριοθετηθούν οι περιοχές τις οποίες θα μπορούσαν να εξερευνούν και να εκμεταλλεύονται οι Πορτογάλοι και οι Ισπανοί. Οι Ισπανοί ήθελαν να εξασφαλίσουν τη νομιμότητα των νέων τους κτήσεων, ενώ οι Πορτογάλοι ενδιαφέρονταν να προστατεύσουν το μονοπώλιο του εμπορίου γύρω από την Αφρική και προς τις Ινδίες.

Έτσι, ύστερα από διαπραγματεύσεις υπεγράφη στην πόλη Τορδεσίγιας της Ισπανίας στις 7 Ιουνίου 1494 η ομώνυμη συνθήκη, που χώρισε με μια γραμμή τα νεοανακαλυφθέντα εδάφη μεταξύ του Βασιλείου της Πορτογαλίας και του Στέμματος της Καστίλης (Ισπανία). Ο διαχωρισμός έγινε κατά μήκος ενός μεσημβρινού που βρισκόταν 370 λεύγες (περίπου 1.281 μίλια ή 2.062 χλμ. -η λεύγα αντιστοιχούσε σε περίπου 5,5 χιλιόμετρα στη θάλασσα) δυτικά των νησιών του Πράσινου Ακρωτηρίου. Τα εδάφη στα ανατολικά της γραμμής θα ανήκαν στην Πορτογαλία και τα εδάφη στα δυτικά στην Καστίλη¹. Αυτή η γραμμή οριοθέτησης βρισκόταν περίπου στο μέσο της απόστασης μεταξύ του Πράσινου Ακρωτηρίου (που ήταν ήδη πορτογαλικό) και των νησιών που επισκέφθηκε ο Χριστόφορος Κολόμβος στο πρώτο του ταξίδι.

Αργότερα ορίστηκαν και οι περιοχές δράσης στην Ανατολή με τη Συνθήκη της Σαραγόσας (1529).

 

Τα Νησιά των Μπαχαρικών

Τα νησιά Μολούκες είναι ένα αρχιπέλαγος στο ανατολικό τμήμα της Ινδονησίας. Τα νησιά είναι γνωστά και ως Νησιά των Μπαχαρικών λόγω του μοσχοκάρυδου, του μασίς (το περίβλημα του μοσχοκάρυδου) και του γαρίφαλου που βρίσκονταν αποκλειστικά εκεί. Από τα νησιά αυτά οι Πορτογάλοι αρχικά (είχαν καταλάβει την περιοχή από το 1511) και αργότερα οι Ισπανοί, οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί μετέφεραν τα πανάκριβα τότε μπαχαρικά στις ευρωπαϊκές αγορές.

Τον 15ο αιώνα τα μπαχαρικά δεν ήταν απλά υλικά μαγειρικής. Είχαν τεράστια εμπορική αξία για τρεις κυρίως λόγους:

• Συντήρηση τροφίμων: καθώς δεν υπήρχαν ψυγεία, το κρέας και τα ψάρια συντηρούνταν κυρίως με πάστωμα (αλάτι) ή αποξήρανση, γεγονός που αλλοίωνε τη γεύση τους και τα έκανε σκληρά ή υπερβολικά αλμυρά. Έτσι, τα μπαχαρικά κάλυπταν τη δυσάρεστη οσμή και γεύση των τροφίμων που είχαν αρχίσει να μπαγιατεύουν, ενώ παράλληλα έδιναν ποικιλία στη διατροφή.
• Ιατρική χρήση: πολλά από αυτά χρησιμοποιούνταν στην παρασκευή φαρμάκων και θεωρούνταν απαραίτητα για τη θεραπεία ασθενειών.
• Κοινωνικό κύρος: η χρήση τους ήταν ένδειξη μεγάλου πλούτου για τους ευγενείς της Ευρώπης.
  

 

Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος

Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος γεννήθηκε στην Πορτογαλία το 1480 περίπου. Η ναυτική του καριέρα ξεκίνησε το 1505, όταν ταξίδεψε στην Ινδία και την Ανατολική Αφρική με τον πορτογαλικό στόλο. Συμμετείχε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις και εξερευνήσεις στις περιοχές της σημερινής Ινδίας, Μαλαισίας και Ινδονησίας, αποκτώντας εμπειρία που θα του ήταν απαραίτητη για το μετέπειτα εγχείρημά του.

Το 1517 ο βασιλιάς της Πορτογαλίας Μανουήλ Α΄ απέρριψε τα επίμονα αιτήματά του για μια αποστολή στα Νησιά των Μπαχαρικών και ο Μαγγελάνος έφυγε για την Ισπανία. Εκεί, έπεισε τον Ισπανό μονάρχη Κάρολο Ε΄ ότι μπορούσε να φτάσει στα πλούσια Νησιά των Μπαχαρικών πλέοντας δυτικά, όπως επέβαλλε στις ισπανικές αποστολές η Συνθήκη της Τορδεσίγιας (1494). Το σχέδιο αυτό άνοιξε τον δρόμο για τον πρώτο περίπλου της Γης.

 

Ο Φερδινάνδος Μαγγελάνος (περίπου 1480 - 1521) ήταν Πορτογάλος εξερευνητής, περισσότερο γνωστός για τον σχεδιασμό και την καθοδήγηση της ισπανικής εκστρατείας στις Ανατολικές Ινδίες το 1519–1522. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας έγινε ο πρώτος Ευρωπαίος που διέσχισε τον Πορθμό του Μαγγελάνου και τον Ειρηνικό Ωκεανό και έκανε την πρώτη γνωστή ευρωπαϊκή επαφή με τις Φιλιππίνες. πηγή: Βικιπαίδεια

Κύριοι σταθμοί του ταξιδιού του Μαγγελάνου και γεγονότα

Αναχώρηση από την Ισπανία (20 Σεπτεμβρίου 1519)

Τον Σεπτέμβριο του 1519, ο Μαγγελάνος ξεκίνησε από το Σανλούκαρ με 270 περίπου άνδρες και πέντε πλοία: το Τρινιντάντ, το Σαν Αντόνιο, το Κονσεπσιόν, το Σαντιάγο και το Βικτόρια. Από αυτά μόνο το τελευταίο κατάφερε να ολοκληρώσει την αποστολή και να επιστρέψει με καπετάνιο τον Χουάν Σεμπαστιάν Ελκάνο τρία χρόνια μετά στην Ισπανία.

Η πρώτη στάση ήταν στα Κανάρια Νησιά, όπου πήρε εφόδια και έμαθε ότι κάποιοι από το πλήρωμα, με επικεφαλής τον Χουάν ντε Καρταχένα (καπετάνιο του Σαν Αντόνιο), σχεδίαζαν ανταρσία και ότι ο βασιλιάς της Πορτογαλίας έστειλε πλοία για να τον συλλάβουν. Για να αποφύγει τους Πορτογάλους, επέλεξε μια ασυνήθιστη πορεία κατά μήκος της Αφρικής, παρά τις διαφωνίες των υπόλοιπων καπετάνιων.

Το ταξίδι προς τον Ισημερινό ήταν δύσκολο, με τρομερές καταιγίδες που κράτησαν εβδομάδες, μέχρι που τα ρεύματα και οι άνεμοι έσπρωξαν τελικά τον στόλο δυτικά.

 

Άφιξη στη Νότια Αμερική (Δεκέμβριος 1519 - Μάρτιος 1520)

Άφιξη στη Βραζιλία

Τον Δεκέμβριο του 1519, ο στόλος έφτασε στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Παρόλο που η περιοχή ανήκε στους Πορτογάλους, ο Μαγγελάνος σταμάτησε εκεί, αφού δεν είδε εχθρικά πλοία. Ο στόλος παρέμεινε 13 μέρες και, σύμφωνα με το ημερολόγιο του Πιγκαφέτα, ενός Βενετού λογίου που συμμετείχε στην αποστολή, η υποδοχή από τους ιθαγενείς ήταν ενθουσιώδης, επειδή η άφιξη του στόλου συνέπεσε με βροχή ύστερα από ένα δίμηνο ξηρασίας. Οι ντόπιοι θεώρησαν ότι οι ναυτικοί ήρθαν από τον ουρανό και έφεραν μαζί τους τη βροχή, κάτι που ο Πιγκαφέτα χαρακτήρισε μεγάλη αφέλεια². Οι ναύτες αντάλλαξαν φθηνά αντικείμενα (καθρέφτες, χτένες κλπ.) με τρόφιμα και πολύτιμα τοπικά είδη και αναχώρησαν στα τέλη Δεκεμβρίου, κάτι που στεναχώρησε πολύ τους ιθαγενείς.

 

Ρίο ντε λα Πλάτα

Συνεχίζοντας νότια, ο στόλος έφτασε στο Ρίο ντε λα Πλάτα, το οποίο ο Μαγγελάνος αρχικά πέρασε για το στενό προς τον Ειρηνικό. Έρευνες έδειξαν ότι τα νερά ήταν γλυκά, άρα επρόκειτο για εκβολές ποταμού. Παρά την απογοήτευση, συνέχισαν την πορεία τους νότια για άλλες οκτώ εβδομάδες κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, με καταιγίδες, κρύο και τον φόβο να εξοκείλουν στα ρηχά, χωρίς όμως να βρίσκουν διέξοδο.

Λόγω του κακού καιρού, ο Μαγγελάνος αποφάσισε να σταματήσει στο φυσικό λιμάνι Πόρτο Σεντ Τζούλιανς, για να ξεχειμωνιάσει ο στόλος με ασφάλεια. Εκεί, το πλήρωμα παρέμεινε για πέντε μήνες περιμένοντας την άνοιξη για να συνεχίσει την αναζήτηση του περάσματος. Στο λιμάνι του Σεντ Τζούλιανς ξέσπασε μια οργανωμένη ανταρσία από τρεις Ισπανούς καπετάνιους, με επικεφαλής ξανά τον Καρταχένα, την οποία ο Μαγγελάνος κατάφερε να αντιμετωπίσει επιτυχώς.

 

Η καταστροφή του Σαντιάγο

Στα τέλη Απριλίου ο Μαγγελάνος έστειλε το πλοίο Σαντιάγο να εξερευνήσει τα νότια, όπου ανακάλυψε τον ποταμό Σάντα Κρουζ. Κατά την αναχώρησή του όμως, μια ξαφνική καταιγίδα προκάλεσε το ναυάγιο του πλοίου. Παρά την καταστροφή, σχεδόν όλο το πλήρωμα σώθηκε στην ακτή. Μετά από μια εξαντλητική πεζοπορία δύο εθελοντών για βοήθεια, ο Μαγγελάνος έστειλε ομάδα διάσωσης που οδήγησε όλους τους επιζώντες σώους στο Σεντ Τζούλιανς.

Μετά από τέσσερις μήνες στο Σεντ Τζούλιανς, ο Μαγγελάνος μετέφερε τον στόλο στον ποταμό Σάντα Κρουζ, όπου έμειναν για έξι εβδομάδες εκμεταλλευόμενοι το καλύτερο κλίμα και τα εφόδια της περιοχής.

 

Ανακάλυψη του Πορθμού του Μαγγελάνου (Οκτώβριος - Νοέμβριος 1520)

Στις 21 Οκτωβρίου 1520, ο Μαγγελάνος ανακάλυψε επιτέλους το πέρασμα που αναζητούσε, το οποίο ονόμασε Στενό των Αγίων Πάντων, επειδή ο στόλος ταξίδεψε μέσω αυτού την 1η Νοεμβρίου ή την Ημέρα των Αγίων Πάντων, ενώ σήμερα είναι γνωστό ως Πορθμός του Μαγγελάνου. Η επιβεβαίωση ότι επρόκειτο για το σωστό σημείο ήρθε όταν διαπίστωσαν ότι τα νερά παρέμεναν βαθιά και αλμυρά, σε αντίθεση με τους ποταμούς που είχαν συναντήσει πριν.

 

Σαν Αντόνιο

Το πλοίο Σαν Αντόνιο εγκατέλειψε τον στόλο μέσα στο στενό μετά από μια επιτυχημένη ανταρσία με επικεφαλής τον Εστέβαο Γκόμεζ. Οι στασιαστές φυλάκισαν τον πιστό ξάδερφο του Μαγγελάνου, Αλβάρο ντι Μεζκίτα, πιλότο του Σαν Αντόνιο εκείνη την εποχή, και επέστρεψαν στην Ισπανία τον Μάιο του 1521. Εκεί, διέδωσαν ψέματα ότι ο Μαγγελάνος ήταν τύραννος, με αποτέλεσμα οι ίδιοι να αθωωθούν, ενώ η οικογένεια του Μαγγελάνου τιμωρήθηκε με κατ’ οίκον περιορισμό και οικονομική καταστροφή.

 

Διάσχιση του Ειρηνικού Ωκεανού (Νοέμβριος 1520 - Μάρτιος 1521)

Μόλις ο Μαγγελάνος διέπλευσε το Στενό, βγήκε σε μια θάλασσα, την απεραντοσύνη της οποίας δεν μπορούσε να φανταστεί. Επειδή έπλεε πολλές μέρες σε ήρεμα νερά, της έδωσε την ονομασία Ειρηνικός Ωκεανός. Ο Μαγγελάνος πίστευε λανθασμένα ότι ο Ειρηνικός ήταν μια μικρή θάλασσα που θα διέσχιζαν σε λίγες μέρες. Στην πραγματικότητα, χρειάστηκε περισσότερο από τρεις μήνες για να φτάσουν στα νησιά της Ασίας. Λόγω κακής τύχης στην πορεία τους, δεν συνάντησαν σχεδόν κανένα νησί για να πάρουν εφόδια, με αποτέλεσμα οι προμήθειες να τελειώσουν και το νερό να βρωμίσει.

Η κατάσταση στα πλοία έγινε τραγική. Οι ναύτες έφτασαν στο σημείο να τρώνε τρόφιμα με σκουλήκια, ακόμα και τα δέρματα, για να επιζήσουν. Πέθαναν 19 από τους 166 και άλλοι αρρώστησαν βαριά από έλλειψη βιταμινών³. Ο Μαγγελάνος και οι αξιωματικοί σώθηκαν τυχαία, πιθανότατα επειδή έτρωγαν γλυκό κυδώνι, που τους παρείχε την απαραίτητη βιταμίνη C χωρίς να το γνωρίζουν.

 

Γκουάμ και Φιλιππίνες (Μάρτιος - Απρίλιος 1521)

Στις 6 Μαρτίου 1521 ο στόλος έφτασε στα νησιά Μαριάνες. Στο νησί Γκουάμ οι ιθαγενείς ανέβηκαν στα πλοία και αφαίρεσαν εξοπλισμό, κλέβοντας μέχρι και τη βάρκα του Μαγγελάνου. Εξαιτίας αυτού το ονόμασε Νησί των Κλεφτών. Για να τους εκδικηθεί, ο Μαγγελάνος έστειλε μια ομάδα στην ξηρά, που έκαψε δεκάδες σπίτια και σκότωσε επτά ντόπιους, για να πάρει πίσω τη βάρκα. Αφού ανεφοδιάστηκαν γρήγορα, αναχώρησαν στις 9 Μαρτίου για τα δυτικά.

 

Οι Φιλιππίνες

Στις 16 Μαρτίου 1521, ο στόλος έφτασε στις Φιλιππίνες, σηματοδοτώντας την πρώτη τεκμηριωμένη επαφή Ευρωπαίων με την περιοχή. Εκεί οι ναύτες ξεκουράστηκαν και προμηθεύτηκαν φρέσκο φαγητό από φιλικούς ιθαγενείς, ενώ ο Μαγγελάνος συνήψε συμμαχίες με τοπικούς ηγεμόνες.

 

Σεμπού

Στις 7 Απριλίου 1521, ο στόλος έφτασε στο Σεμπού, έναν σημαντικό εμπορικό κόμβο των Φιλιππίνων. Ο Μαγγελάνος κατάφερε να πείσει τον τοπικό ηγέτη να συμμαχήσει μαζί του και να βαφτιστεί Χριστιανός μαζί με την οικογένειά του. Μέσα σε λίγες μέρες, περίπου 2.200 ιθαγενείς από το Σεμπού και άλλα κοντινά νησιά ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό.

Ωστόσο, ο Λάπου Λάπου, ηγέτης του γειτονικού νησιού Μακτάν, αρνήθηκε να δεχθεί τον Χριστιανισμό. Μετά από αποτυχημένες προσπάθειες εκφοβισμού, ο Μαγγελάνος αποφάσισε στις 26 Απριλίου να επιβάλει την κυριαρχία του με τη βία.

 

Μάχη του Μακτάν και θάνατος του Μαγγελάνου (27 Απριλίου 1521)

Ο Μαγγελάνος, υποτιμώντας τους αντιπάλους του, επιτέθηκε στο Μακτάν με μόλις 49 ένοπλους άνδρες, ενώ άφησε άλλους 11 για την περιφρούρηση του στόλου. Παρά την ανώτερη τεχνολογία των όπλων τους, οι Ισπανοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με περίπου 1.500 πολεμιστές του Λάπου Λάπου. Στη σφοδρή μάχη που ακολούθησε, οι δυνάμεις του Μαγγελάνου ηττήθηκαν ολοκληρωτικά και ο ίδιος έπεσε νεκρός, μαζί με αρκετούς συντρόφους του.

 

Νησιά των Μπαχαρικών (Νοέμβριος 1521)

Με μόλις 115 επιζώντες, το πλήρωμα έκαψε το πλοίο Κονσεπσιόν λόγω έλλειψης ανδρών και συνέχισε για έξι μήνες την περιπλάνηση στη Νοτιοανατολική Ασία με τα πλοία Τρινιντάντ και Βικτόρια. Μετά από αλλαγές στη διοίκηση, ο Χουάν Σεμπαστιάν Ελκάνο ανέλαβε καπετάνιος του Βικτόρια. Στις 8 Νοεμβρίου 1521, έφτασαν επιτέλους στον προορισμό τους, το νησί Τιντόρε στις Μολούκες, όπου ίδρυσαν εμπορικό σταθμό και φόρτωσαν τεράστιες ποσότητες μπαχαρικών.

Κατά την αναχώρηση, το Τρινιντάντ παρουσίασε σοβαρή διαρροή και αναγκάστηκε να μείνει πίσω για επισκευές. Αποφασίστηκε το Βικτόρια να συνεχίσει μόνο του προς την Ισπανία ακολουθώντας τη δυτική διαδρομή. Το Τρινιντάντ προσπάθησε αργότερα να επιστρέψει μέσω του Ειρηνικού, αλλά απέτυχε, πιάστηκε από τους Πορτογάλους και τελικά καταστράφηκε σε καταιγίδα, ενώ βρισκόταν αγκυροβολημένο.

Ο πρώτος περίπλους της γης (πηγή: Βικιπαίδεια)

Η Επιστροφή στην Ισπανία (Σεπτέμβριος 1522)

Το πλοίο Βικτόρια, με καπετάνιο τον Ελκάνο, ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής μέσω του Ινδικού Ωκεανού στις 21 Δεκεμβρίου 1521. Κατά τη διάρκεια της διαδρομής, το πλήρωμα αποδεκατίστηκε από την πείνα και τις ασθένειες. Στις 6 Μαΐου 1522 το Βικτόρια σταμάτησε στο Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας, για να εφοδιαστεί με ρύζι, ενώ στις 9 Ιουλίου του 1522, αγκυροβόλησε στο πορτογαλικό Πράσινο Ακρωτήριο για προμήθειες. Αρχικά παραπλάνησαν τους Πορτογάλους, αναφέροντας ότι επέστρεφαν στην Ισπανία από την Αμερική. Ωστόσο, οι Πορτογάλοι ανακάλυψαν ότι το πλοίο μετέφερε μπαχαρικά από τις Ανατολικές Ινδίες και συνέλαβαν 13 άνδρες.

Τελικά, το Βικτόρια κατάφερε να αποπλεύσει και στις 6 Σεπτεμβρίου 1522, σχεδόν τρία χρόνια μετά την αναχώρηση, έφτασε επιτέλους στην Ισπανία. Ήταν το μοναδικό πλοίο που απέμεινε από τον αρχικό στόλο, έχοντας ολοκληρώσει τον πρώτο περίπλου της Γης. Από τους περίπου 270 άνδρες που ξεκίνησαν την αποστολή, μόνο 18 επιζώντες κατάφεραν να επιστρέψουν στο λιμάνι της αναχώρησης.

Η Δανάη Νάτσιουλα και η Σταυρούλα Νικολαΐδου είναι μαθήτριες της Β΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλη της σχολικής ομάδας Erasmus+. 

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

Σημειώσεις

1. Για να διευθετήσουν τις διαφορές τους οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι κατέφυγαν στον πάπα Αλέξανδρος ΣΤ΄, ο οποίος προσπάθησε να αποτρέψει έναν πόλεμο μεταξύ τους, χαράσσοντας στον Ατλαντικό τη λεγόμενη Αλεξανδρινή Γραμμή, που βρισκόταν 100 λεύγες δυτικά των Αζορών. Ό,τι βρισκόταν στα δυτικά της ανήκε στην Ισπανία, ενώ τα ανατολικά στην Πορτογαλία. Οι Πορτογάλοι όμως πίεσαν για αλλαγή, επειδή η γραμμή αυτή τους εμπόδιζε να ελέγχουν τις ακτές της Αφρικής και τον δρόμο προς την Ινδία. Έτσι, το 1494 κατέληξαν στη Συνθήκη της Τορδεσίγιας, μετακινώντας τη γραμμή στις 370 λεύγες δυτικά του Πράσινου Ακρωτηρίου. Αυτή η μετακίνηση είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία της πορτογαλόφωνης Βραζιλίας.

2. Πρέπει να γίνει γνωστό ότι συνέβη να μην έχει βρέξει για δύο μήνες πριν φτάσουμε εκεί, και την ημέρα που φτάσαμε άρχισε να βρέχει, γι' αυτό και οι άνθρωποι του εν λόγω τόπου έλεγαν ότι ήρθαμε από τον ουρανό και είχαμε φέρει τη βροχή μαζί μας, κάτι που ήταν μεγάλη αφέλεια. Αυτοί οι άνθρωποι μεταστράφηκαν εύκολα στη χριστιανική πίστη. [πηγή: Pigafetta’s Account of Magellan’s Voyage, 47 (Wikisource)]

3. Η έλλειψη βιταμίνης C προκαλεί σκορβούτο, μια σοβαρή ασθένεια που εκδηλώνεται με κόπωση, λήθαργο, αιμορραγία στα ούλα, εύκολους μώλωπες και μικρές αιμορραγίες κάτω από το δέρμα κ.ά.

 

Πηγές

• Συνθήκη Τορδεσίγιας (Βικιπαίδεια)
• Treaty of Tordesillas (ιστότοπος Unesco)
• O Περίπλους της Γης από τον Μαγγελάνο (Βικιπαίδεια)
• Πέδρο Ολάγια, Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης, βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2021.

 

♦