Μιχαηλίδου Ανδρονίκη, Ο δωρικός και ο ιωνικός ρυθμός: από την αρχαιότητα έως σήμερα

Κατά την Αρχαϊκή Εποχή (750 - 450 π.Χ.) εμφανίστηκαν στην αρχιτεκτονική για τη δόμηση και τη στήριξη των μεγάλων μνημείων δύο τύποι ρυθμών, οι οποίοι στην συνέχεια επικράτησαν στον Ελλαδικό χώρο: ο ιωνικός και ο δωρικός αρχιτεκτονικός ρυθμός.

 

Δωρικός ρυθμός

πηγή: arxontoula.weebly.com

Ο δωρικός ρυθμός εμφανίστηκε στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. στην Πελοπόννησο, πιο συγκεκριμένα στο Άργος, και στην συνέχεια διαδόθηκε και στη Μ. Ασία. Είναι πιθανόν να προέρχεται από τη Μυκηναϊκή αρχιτεκτονική. Οι πρώτοι δωρικοί ναοί πιθανότατα κατασκευάστηκαν στη βόρεια Πελοπόννησο -σύμφωνα με τους ερευνητές- στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. ή στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ.

Χανιώτης Άγγελος, Αμαρτίες, αρρώστιες και γιατρειές στη Μικρά Ασία στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες

 Άρθρο δημοσιευμένο στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 11, 13-44 (1995).

❦

Χανιώτης Άγγελος, Το χρονικό της ανακάλυψης μιας ελληνιστικής πόλης στην Καρία (Bucakkoy, Συνέτα)

 Άρθρο δημοσιευμένο στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 12, 13-29 (1997).

❦

Ιστορία Α΄ λυκείου (1) - διδακτέα ύλη, οδηγίες διδασκαλίας και τρόπος εξέτασης (ενημέρωση Σεπτέμβριος 2025)

 

ΙΣΤΟΡΙΑ - Α΄ ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

Δείτε την εξεταστέα ύλη για το μάθημα της Ιστορίας στην απόφαση 105293/Δ2 (ΦΕΚ 4741/Β΄/04-09-2025) του Υπουργείου Παιδείας [δείτε το ΦΕΚ εδώ]. Διαβάστε οδηγίες για την διδασκαλία του μαθήματος εδώ.

Mιχάλης Τιβέριος, Παιδιά αντί παιδείας

Αναπαράσταση του παιχνιδιού εφεδρισμός σε μορφή γλυπτού (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

 Ανάμεσα στα παιχνίδια της αρχαίας Αθήνας και σ' αυτά των νεοτέρων χρόνων δεν υπάρχει χάσμα αγεφύρωτο

 

Καταρχήν θέλω να δώσω μια εξήγηση για τον τίτλο της επιφυλλίδας. Πρόθεσή μου ήταν να ασχοληθώ με την παιδεία και μάλιστα την ανώτατη, με αφορμή γεγονότα που συμβαίνουν καθημερινά σε πανεπιστημιακούς χώρους. Ωστόσο ένα τέτοιο θέμα δεν ταιριάζει στο εορταστικό κλίμα των ημερών και γι' αυτό το λόγο θα αφήσω τα κακώς κείμενα των AEI της χώρας, έναν πραγματικά γόρδιο δεσμό που δεν μπορεί να λυθεί χωρίς γνώση, τόλμη και βεβαίως πολιτικό κόστος. (Και αν δεν εμφανιστεί ένας... Αλέξανδρος το μέλλον του δημόσιου πανεπιστημίου προβλέπεται δυσοίωνο, προς μεγάλη χαρά των θιασωτών της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης). Το ίδιο όμως εορταστικό κλίμα των ημερών, στο οποίο τα παιδιά είχαν την τιμητική τους, με οδήγησε να γράψω σήμερα για τα παιδικά παιχνίδια της αρχαίας Ελλάδας και έτσι να στραφώ από την παιδεία στην παιδιά, μιμούμενος, κατά κάποιο τρόπο, τον Πλάτωνα, ο οποίος, ως γνωστόν, έπαιξε με τις δυο αυτές λέξεις.

Δύο συνεντεύξεις της Έντιθ Χολ για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό

πηγή της εικόνας: ιστοσελίδα της εφημερίδας Η Καθημερινή

Έντιθ Χολ: Οι κλασικοί άλλαξαν τις ζωές μας

Συνέντευξη: Ξένια Τούρκη

Μπορούμε να βρούμε απαντήσεις για το ποιοι είμαστε και για το πώς μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα, μέσα από τη μελέτη των κλασικών, υποστηρίζει η ακαδημαϊκός και συγγραφέας, σίγουρη πως ο Αριστοτέλης δίνει μαθήματα ζωής.

Γιατί, πιστεύετε πως οι κλασικοί είναι τόσο σημαντικοί; 

Υπάρχουν έξι μεγάλες αλλαγές στην ανθρώπινη ιστορία. Η γνωσιακή επανάσταση όπου ο άνθρωπος βγήκε από την περίπου ζωική κατάσταση, η αγροτική επανάσταση όπου έκτισε μόνιμους οικισμούς. Η τρίτη αλλαγή ήταν η επανάσταση της γνώσης, οπόταν και αναπτύχθηκε ο τόσο εκλεπτυσμένος ελληνικός και ρωμαϊκός πολιτισμός. Ακολούθησε η επανάσταση της τυπογραφίας, η βιομηχανική και τέλος η επανάσταση της τεχνολογίας. Από όλες αυτές τις επαναστάσεις, αυτή που διαμόρφωσε περισσότερο την ανθρωπότητα ήταν η επανάσταση της γνώσης. Ό,τι διδασκόμαστε σήμερα στα σχολεία μας -η φιλοσοφία, το θέατρο, οι εμπειρικές επιστήμες, η δημοκρατία, η λογοτεχνία- αναπτύχθηκε τότε. Οι κλασικοί άλλαξαν τις ζωές μας.

Μιχάλης Τιβέριος, Τράπεζες και τοκογλύφοι στην αρχαία Ελλάδα

Αργυρό τρίδραχμο από την Κω με παράσταση δισκοβόλου και του επάθλου του, ενός τρίποδα. Περίπου 480-450 π.Χ. Αθήνα, Νομισματικό Μουσείο

Η κυκλοφορία πολλών και ανόμοιων ως προς την αξία τους νομισμάτων κατά την αρχαιότητα, γράφει ο Μ. Α. Τιβέριος, οδήγησε στη δημιουργία τραπεζών, των οποίων η δραστηριότητα χρονολογείται περί τον 6ο αιώνα π.Χ.

Οι τράπεζες, ένας από τους βασικούς παράγοντες της ελεύθερης οικονομίας, συχνά τον τελευταίο καιρό απασχολούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Διάφορα συμβάντα, λόγου χάρη συγχωνεύσεις ή αγοραπωλησίες τραπεζών, έχουν αποτέλεσμα τραπεζικά θέματα να βρίσκονται στο επίκεντρο της επικαιρότητας. Προ ημερών, σε σχετική συζήτηση, διαπίστωσα ότι οι συνομιλητές μου ξαφνιάστηκαν όταν έκανα λόγο για τράπεζες και στην αρχαία Ελλάδα και ίσως την ίδια αντίδραση να έχουν και πολλοί από τους αναγνώστες της επιφυλλίδας αυτής. Υπενθυμίζω ότι ο ίδιος ο όρος «τράπεζα» προέρχεται από την αρχαιότητα. Αυτοί που ασχολούνταν με το εμπόριο του χρήματος χρησιμοποιούσαν στις διάφορες συναλλαγές τους ένα τραπέζι, μια τράπεζα, πάνω στην οποία γίνονταν οι διάφορες εμπορικές τους πράξεις. Αυτό το τραπέζι είναι που έδωσε το σχετικό όνομα.

Μ. Τιβέριος, Τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά του Αλεξάνδρου

Πορτρέτο του Αλέξανδρου που βρέθηκε στη Βεργίνα σε τάφο που αποδίδεται στον Φίλιππο Β’ (Bεργίνα, Αρχαιολογικό Μουσείο) [πηγή: Αρχαία Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου]

 «Αμίμητος» ήταν ο πίνακας του Απελλή που απεικόνιζε τον Αλέξανδρο ως «κεραυνοφόρον»

 

Παίρνοντας αφορμή από τα όσα ελέχθησαν τον τελευταίο καιρό για τον Αλέξανδρο με αφορμή την ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του Όλιβερ Στόουν, ορισμένα μάλιστα... απύθμενης γελοιότητας, θα αφιερώσω την τελευταία επιφυλλίδα μου για το 2004 στα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά της μοναδικής αυτής στρατιωτικής και πολιτικής ιδιοφυΐας. Όσο περίεργο και αν φαίνεται, οι πληροφορίες που μας διασώζουν οι γραπτές μαρτυρίες για το παρουσιαστικό και την όλη εμφάνιση του Αλεξάνδρου είναι λιγοστές. Δεν πρέπει βέβαια να λησμονούμε ότι από το έργο των ιστορικών, των σύγχρονων με τον Μακεδόνα βασιλιά, ελάχιστα σπαράγματα μας έχουν διασωθεί, ενώ η πρώτη σωζόμενη βιογραφία του είναι γραμμένη περίπου 400 χρόνια μετά το θάνατό του. Έτσι, η κύρια πηγή των γνώσεών μας για την εξωτερική του εμφάνιση είναι οι σωζόμενες απεικονίσεις του σε ποικίλες δημιουργίες της τέχνης. Αλλά και αυτές, αν εξαιρέσουμε ορισμένες, κυρίως νομίσματα, χρονολογούνται μετά τον θάνατό του, πολλές μάλιστα εξ αυτών αιώνες μετά.

Μ. Τιβέριος, Τρόποι μετάδοσης ειδήσεων στην αρχαιότητα

  Πολύ πιο κοντά στις σημερινές εφημερίδες ήταν τα Acta Senatus της Ρωμαϊκής Συγκλήτου

Είναι στη φύση του ανθρώπου να επιδιώκει την πληροφόρηση σωστών ειδήσεων, πολύ περισσότερο μάλιστα όταν πολλές από αυτές τού είναι ποικιλοτρόπως χρήσιμες. Στο πέρασμα των αιώνων οι άνθρωποι δέχονταν ειδήσεις με διαφόρους τρόπους. Έτσι ένα χαρακτό ή ζωγραφιστό σημάδι στον κορμό ενός δένδρου ή στην επιφάνεια ενός βράχου προειδοποιούσε και πληροφορούσε τον πρωτόγονο άνθρωπο για την παρουσία ενός εχθρού ή για το πέρασμα ενός θηράματος. Ανάλογα είναι και ορισμένα άλλα μέσα, οπτικά (όπως φωτιά ή καπνός) ή ακουστικά (όπως ο ήχος τυμπάνου), με τα οποία οι άνθρωποι γίνονταν επίσης κάτοχοι ειδήσεων. Κάποια μάλιστα απ' αυτά διατηρήθηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Έτσι, π.χ., βυζαντινοί αυτοκράτορες είχαν εγκαταστήσει ένα σύστημα φάρων από τα σύνορα της αυτοκρατορίας ως την Κωνσταντινούπολη που, ως επί το πλείστον, είχαν οπτική επαφή ο ένας με τον άλλον και στους οποίους άναβαν τη φωτιά κάθε φορά που εχθρικά στρατεύματα εισέβαλλαν στη χώρα τους. Όταν οι καιρικές συνθήκες ήταν καλές, η είδηση της εισβολής έφθανε στη Βασιλεύουσα μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. 

Μιχάλης Τιβέριος, Τo DΝΑ του μεγάλου λοιμού στην Αθήνα

Θουκυδίδης (περίπου 460-399 π.Χ.), πηγή της εικόνας: Μνημοσύνη, Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας

 

Τον τελευταίο καιρό ζούμε με τον φόβο της «νέας γρίπης». Ανεξάρτητα από το αν ο φόβος αυτός είναι δικαιολογημένος ή αν προκλήθηκε, ως έναν βαθμό, από επιτήδειους για ευνόητους λόγους, μου έδωσε το έναυσμα να ασχοληθώ σήμερα με τη γνωστή επιδημία που έπληξε την Αθήνα το 431/430 π.Χ., στις αρχές του Πελοποννησιακού Πολέμου. Προτού το DΝΑ μπει στη ζωή μας, κάθε προσπάθεια της παλαιοπαθολογίας -πρόκειται για την επιστήμη που μελετά τις ασθένειες του ανθρώπου κατά το παρελθόν- να διαγνώσει επιδημίες που είχαν ενσκήψει σε παλαιότερες εποχές συναντούσε, για πολλούς λόγους, μεγάλες δυσκολίες. Αυτό ισχύει και για τον λοιμό που χτύπησε την Αθήνα κατά τον δεύτερο χρόνο του Πελοποννησιακού Πολέμου. Παρά τη λεπτομερή περιγραφή του και τη σαφή εξιστόρηση της κλινικής εικόνας των ασθενών που μας δίνει ο Θουκυδίδης -σημειώνω ότι και ο ίδιος προσβλήθηκε από την επιδημία αλλά ήταν από τους τυχερούς που επέζησαν-, εν τούτοις δεν κατέστη δυνατή η ασφαλής ταυτοποίηση της νόσου.

Μιχάλης Τιβέριος, Οι πρώτες ελληνικές εγκαταστάσεις στη Δύση

 

Επιγραφή χαραγμένη στο λεγόμενο «ποτήρι του Νέστορα» που βρέθηκε στις Πιθηκούσες (πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα)

 

Από τις μακρινές Πιθηκούσες γνωρίζουμε τους παλιότερους γραπτούς ελληνικούς στίχους 

Ένα πρόσφατο ταξίδι στην περιοχή του κόλπου της Νεάπολης, στη Νότια Ιταλία, μου δίνει αφορμή να ασχοληθώ με ένα σημαντικό κομμάτι της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, το οποίο οι ανασκαφικές έρευνες της περιοχής, που βρίσκονται σε εξέλιξη, το εμπλουτίζουν και το διαφωτίζουν καθημερινά με πληθώρα νέων πληροφοριών.

Η ελληνική αρχαιότητα και η σχέση της με σύγχρονα πολιτικά φαινόμενα (διάλεξη του Άγγελου Χανιώτη)

Στην ομιλία αυτή, που δόθηκε στις 8 Μαΐου 2018, ο καθηγητής Άγγελος Χανιώτης αναφέρεται στην επικαιρότητα και στη χρησιμότητα των κλασικών και ιδίως των ιστορικών σπουδών, ενώ στη συνέχεια κάνει παραλληλισμούς μεταξύ αρχαίων και σύγχρονων κοινωνικών καταστάσεων με βάση φαινόμενα όπως η οικονομική κρίση και η αντιμετώπισή της, η διαμόρφωση της ιστορικής μνήμης, η θεατρικότητα στον δημόσιο βίο, οι σχέσεις πολιτικών και πολιτών και ο σχηματισμός της ταυτότητας. 

Απομαγνητοφώνησα το μεγαλύτερο τμήμα της ομιλίας, στο οποίο φαίνονται οι βασικές ιδέες και η σχετική τεκμηρίωση, παραλείποντας μονάχα μερικά επιπλέον παραδείγματα και σχόλια που κάνει ο Χανιώτης. Μέσα σε αγκύλες βάζω μερικές επεξηγήσεις. Σε κάποιους ιστορικούς όρους δίνω συνδέσμους για περισσότερες πληροφορίες.

Τιβέριος Μιχάλης, Ο ρόλος των ιερέων στην αρχαία Ελλάδα

Ένας ταύρος οδηγείται για θυσία στον βωμό της Αθηνάς (η θεά φαίνεται στα δεξιά). Αμφορέας (περίπου 545 π.Χ.)

Καμία ελληνική πολιτεία, γράφει ο Μ. Α. Τιβέριος, δεν έγινε θεοκρατική ούτε επέτρεψε οι ιερείς της να αποτελέσουν μια κλειστή οργανωμένη ομάδα, μια κάστα, 
ικανή να επηρεάζει σημαντικά τα πολιτικά πράγματα

Τα fake news στην αρχαία Ρώμη

Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρων (37-68 μ.Χ.)

 

Τα fake news στην αρχαία Ρώμη

Όπως θέλει ο θρύλος, που αποτυπώθηκε και στην κλασσική ταινία Quo Vadis (1951) με τον Πίτερ Ουστίνοφ στον πρωταγωνιστικό ρόλο, ο Νέρων για να διασκεδάσει έβαλε φωτιά στην αρχαία Ρώμη και εκστασιασμένος με το θέαμα από τις φλόγες που καταβρόχθιζαν τα κτίρια της Αιώνιας Πόλης έπαιζε τη λύρα του. Όμως εκείνο το μακρινό 64 π.Χ. ο Νέρωνας, όπως αναδεικνύουν οι πηγές δεν βρισκόταν καν στη Ρώμη, αλλά στο Άντιουμ, ενώ και η αρχαιολογική σκαπάνη έχει αποδείξει πως και η πυρκαγιά προκλήθηκε από τυχαία αιτία.

Ιστορία Α΄ λυκείου (8) - Ο Ελληνισμός της Δύσης. Πολιτισμοί Δυτικής Μεσογείου και Ρώμη

Ο Αινείας εγκαταλείπει την φλεγόμενη Τροία, έργο του Federico Barocci, 1598. Galleria Borghese, Rome.

 

3.2. Οι Ετρούσκοι (σ.169-170)

 

Βασικά σημεία 

 

(α) από πού προέρχονταν και πότε περίπου έφτασαν στην Ιταλία;

- βρέθηκαν στην Ιταλία τον 8ο π.Χ. αιώνα και κατοίκησαν το βόρειο τμήμα της ιταλικής χερσονήσου, περίπου την ίδια την εποχή που οι Έλληνες ίδρυαν αποικίες στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία (Β΄ αποικισμός). 

- άγνωστη η καταγωγή τους· ίσως ήρθαν από κάποιο νησί του ΒΑ Αιγαίου ή τις ακτές της ΒΔ Μικρασίας.

Ιστορία Α΄ λυκείου (7) - Ελληνιστικοί χρόνοι

Ο ελληνιστικός κόσμος μετά την μάχη της Ιψού (301 π.Χ.). Στον χάρτη σημειώνονται τα βασίλεια των τεσσάρων Διαδόχων του Μ. Αλεξάνδρου: του Κάσσανδρου στη Μακεδονία, του Λυσίμαχου στη Θράκη και τη Μικρά Ασία, του Σέλευκου στις ασιατικές περιοχές και του Πτολεμαίου στην Αίγυπτο.

 

Ελληνιστικοί χρόνοι (323 - 30 π.Χ.)

 

1.2 Τα χαρακτηριστικά του ελληνιστικού κόσμου

Βασικά σημεία

 
(α) Οικονομικά

- ο ελληνιστικός κόσμος λειτούργησε μέσα σε ενιαίο οικονομικό σύστημα: κοινή οικονομική πολιτική, συναλλαγές και νομίσματα (ελληνικά, αφού αποσύρθηκαν τα περσικά) σε περιοχές της κυρίως Ελλάδας και της πρώην περσικής αυτοκρατορίας.
- έλεγχος όλης της γης καθώς και του μεγαλύτερου μέρος της παραγωγής από τους βασιλείς.
- ώθηση στην ανάπτυξη εμπορίου χάρη στην πλούσια παραγωγή.
- εμφάνιση τραπεζών και επιταγών (!).

Ιστορία Α΄ λυκείου (6) - Κλασική εποχή

Η βορειοδυτική πλευρά του Παρθενώνα

 

Κλασική εποχή (480-323 π.Χ.)

Βασικά σημεία

1. Μετά τους Περσικούς πολέμους (σ. 98)

(α) ποιο αποτέλεσμα είχε στη νοοτροπία των αρχαίων Ελλήνων η έκβαση των Περσικών πολέμων;

- αναπτύχθηκε αυτοπεποίθηση, η αίσθηση της αυτάρκειας αλλά και της υπεροχής απέναντι στους «βαρβάρους».

Ιστορία Α΄ λυκείου (5) - Αρχαϊκή εποχή

Διακόσμηση κεραμικού με το αλφάβητο (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα)

 

Αρχαϊκή εποχή (750-480 π.Χ.)

Βασικά σημεία

 

1. Κύρια χαρακτηριστικά

• απαρχές της οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής εξέλιξης του ελληνικού κόσμου.
• σχηματισμός πόλεων-κρατών
• Β΄ ελληνικός αποικισμός
• εμφάνιση της φιλοσοφικής σκέψης
• Περσικοί πόλεμοι

 

2. Η γένεση της πόλης-κράτους (σ. 84-85) 

- ποια τα συστατικά στοιχεία της πόλης-κράτους;

i. το άστυ (η πόλις): η πυκνοκατοικημένη περιοχή, όπου ήταν και η έδρα της κυβέρνησης. 

ii. η ύπαιθρος χώρα: η ευρύτερη περιοχή γύρω από το άστυ, όπου υπήρχε η καλλιεργήσιμη γη, τα βοσκοτόπια και τα χωριά. 

iii. οι πολίτες (όσοι συμμετείχαν στα κοινά) και το πολίτευμα (ο τρόπος άσκησης της εξουσίας, ο τρόπος διακυβέρνησης). 

iv. οι βασικές επιδιώξεις: ελευθερία, αυτονομία και αυτάρκεια.

Θάλαττα θάλαττα! (μια ομιλία της Μ. Ευθυμίου)

Στο άρθρο αυτό θα βρείτε μια βιντεοσκοπημένη διάλεξη της Μαρίας Ευθυμίου, καθηγήτριας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με τίτλο:  

 Θαλάσσιες επικοινωνίες και μετακινήσεις πληθυσμών
στην Παγκόσμια Ιστορία

Μετά το βίντεο μπορείτε να διαβάσετε τα βασικά σημεία της διάλεξης. Η ομιλία ξεκινά περίπου στο 2:38. Οι υπογραμμίσεις είναι δικές μου. 

Τιβέριος Μιχάλης, Γιατί οι αρχαίοι «έβαζαν νερό» στο κρασί τους

Οι πρόγονοί μας, γράφει ο Μ. Α. Τιβέριος, σπάνια έπιναν «άκρατον τον οίνον». Η μείξη του με νερό τους εξασφάλιζε, εκτός από την πνευματική διαύγεια και την ψύξη του ποτού