Μαρία Κάλλας (1923-1977): Η ζωή στην κορυφή (β΄ μέρος)

πηγή: mariacallasmuseum.gr

Η Κάλλας ήταν σε θέση να απομνημονεύει μια παρτιτούρα γρηγορότερα απ’ όσο μπορούσε κανείς να φανταστεί και είχε απίστευτα ευρύ ρεπερτόριο. Συνήθως οι σοπράνο επιλέγουν τις όπερες που ταιριάζουν καλύτερα στη φωνή τους, αλλά η Μαρία έγινε διάσημη για την ικανότητά της να τραγουδάει όλα τα είδη, ακόμα κι εκείνα που είχαν χρόνια να παρουσιαστούν στη σκηνή, επειδή ακριβώς ήταν πολύ δύσκολα.

Μαρία Κάλλας (1923-1977): Η ζωή στην κορυφή (α΄ μέρος)

Η Μαρία Κάλλας το 1958 (πηγή: Βικιπαίδεια)

Σε αντίθεση με την εχθρότητα που αντιμετώπισε στο Μιλάνο, η Μαρία στο Λονδίνο έγινε δεκτή με πραγματική λατρεία, όταν στις 10 Ιουνίου 1958 εμφανίστηκε στη Βασιλική Λυρική Σκηνή στο πλαίσιο ενός γκαλά, κλέβοντας κυριολεκτικά την παράσταση με τη σκηνή της τρέλας από τους Πουριτανούς. Μια εβδομάδα αργότερα εμφανίστηκε στην τηλεόραση τραγουδώντας άριες για το BBC. Οι κριτικές ήταν διθυραμβικές. Δε συνέβη όμως το ίδιο και με τη ζωντανή ραδιοφωνική μετάδοση της Τραβιάτα από τη Βασιλική Λυρική Σκηνή, λίγες μέρες αργότερα, για την οποία πολλοί κριτικοί παρατήρησαν ότι η φωνή της ντίβας εμφάνισε κάποιες ανεπάρκειες. Οι ανεπάρκειες αυτές θα επιδεινώνονταν και θα συνέχιζαν να τη βασανίζουν στη διάρκεια του επόμενου χρόνου, με αποτέλεσμα ν’ αρχίσει να χάνει τον έλεγχο στις πολύ ψηλές νότες.

Η Αμερική των ευκαιριών και των διακρίσεων: ένας Έλληνας μετανάστης θυμάται

  

Απονομή του μεταλλίου της Λεγεώνας της Τιμής στον Γεωργιάδη από τον συνταγματάρχη Χάρρυ Ώλντριτζ. Πηγή εικόνας karpathiaki.gr. Λεζάντα: Φ. Τομαή, Μνήμες Πολέμου, Επιχείρηση "Κιβωτός του Νώε", σελ.112

Η ακόλουθη αφήγηση αποτυπώνει τις αναμνήσεις του Αλέξανδρου Γεωργιάδη (1898-1976), ο οποίος γεννήθηκε στην Κάρπαθο και μετανάστευσε στην Αμερική το 1916. Αφού πέρασε από διάφορες δουλειές, σπούδασε Ηλεκτρολόγος Μηχανολόγος στο Κάρνεγκι του Πίτσμπουργκ. Έχοντας πάρει την αμερικανική υπηκοότητα το 1940, κατατάχθηκε στις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες (OSS) και στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έδρασε ως πράκτορας των Αμερικανών κυρίως στον Έβρο. 

◊

Η Αμερική της εποχής μου φάνταζε στους ξένους το ίδιο όπως και σήμερα*. Ήταν ο παράδεισος του κάθε φτωχού κι απελπισμένου από την παρατεταμένη οικονομική δυσπραγία της Ευρώπης, νέου ή και μεσήλικα, που αναζητούσε μια καλύτερη τύχη για τον ίδιο και την οικογένειά του έχοντας διασχίσει μέσα σε άθλιες συνθήκες τον ωκεανό και περάσει τον ταπεινωτικό έλεγχο του Έλλις Άιλαντ. Χιλιάδες ψυχές, στριμωγμένες σαν σακιά στους υγρούς θαλάμους των προσωρινών διαμονητηρίων, περίμεναν στωικά στις ατέλειωτες ουρές για να ανοίξουν για έλεγχο το στόμα τους στους Αμερικανούς εξεταστές, να βήξουν για να φανεί ότι δεν πάσχουν από φυματίωση, την αρρώστια μάστιγα της εποχής που είχε αποδεκατίσει χιλιάδες Ευρωπαίους, κι από εκεί να ξεχυθούν στο εσωτερικό της νέας τους πατρίδας. Άλλοι γνώριζαν ήδη τον προορισμό τους, κάποιος συγγενής ή φίλος τους περίμενε ήδη, άλλοι όμως έδειχναν ολότελα χαμένοι μη γνωρίζοντας τίποτα, ούτε καν στοιχειωδώς τη γλώσσα για να συνεννοηθούν. Μία πραγματική Βαβέλ ανθρώπων κάθε προέλευσης με μόνο κοινό τη θρησκεία, καθώς οι περισσότεροι ήσαν Καθολικοί. Οι Ορθόδοξοι ήμασταν μειοψηφία, αλλά ενωμένοι μεταξύ μας, κι αυτό φαινόταν στην Κυριακάτικη λειτουργία όταν μαζευόμασταν στους ναούς για να ανταλλάξουμε πληροφορίες κάθε είδους με νέα από την πατρίδα, κυρίως όμως για δουλειά καθώς ελάχιστοι είχαν τη δυνατότητα πρόσβασης στον Τύπο.

Τσαρλς Μπουκόβσκι, Δημόσιες αναγνώσεις: απλώς μια ακόμη δουλειά

Heinrich Karl Bukowski (1920 – 1994). Πηγή: lavart.gr

Ένας ακόμη τρόπος για να κερδίζει χρήματα ήταν οι δημόσιες αναγνώσεις. Ο Χανκ πίστευε πως η γραφή δεν είχε απολύτως ουδεμία σχέση με το να πηγαίνει κάνεις και να διαβάζει ποιήματά του δημοσίως. Θεωρούσε πως αυτό ήταν έκφραση ματαιοδοξίας, ήταν κάτι στημένο και δεν είχε καμία σχέση με την πράξη της ποιητικής δημιουργίας. Μπουκόφσκι: «Η πράξη της δημιουργίας έχει να κάνει με τη γραφή των ποιημάτων στη γραφομηχανή». Συνεπώς, έκανε δημόσιες αναγνώσεις μόνο και μόνο επειδή χρειαζόταν τα χρήματα και απεχθανόταν κάθε λεπτό αυτής διαδικασίας. Είπε στον Ουίλιαμ Τζ. Ρόμπσον και τη Τζόσετ Μπράισον: «Κατέληξα να γίνω αυτό που θα ονόμαζε κανείς απατεώνας λογοτέχνης. Τώρα κάνω πράγματα που παλαιότερα δεν θα μπορούσα να κάνω -ένα απ’ αυτά είναι να κάνω δημόσιες αναγνώσεις. Αυτό το πράγμα δεν μου αρέσει καθόλου».

Η αυτοβιογραφική μυθοπλασία και η ζωή των απλών ανθρώπων στο έργο του Μπουκόφσκι

 

Heinrich Karl Bukowski (1920 – 1994). Πηγή: iefimerida.gr

Στο Post Office ο Μπουκόφσκι συνέχισε τη φόρμα που χρησιμοποιούσε στις στήλες του, εκείνη της αυτοβιογραφικής εξιστόρησης, χρησιμοποιώντας τις προσωπικές του εμπειρίες ως βάση της αφήγησης την οποία εξέλιξε σαν πικαρέσκο μυθιστόρημα: ήταν μια ιστορία δίχως αυστηρή δομή, δίχως την ανάπτυξη χαρακτήρων, δίχως εξέλιξη και δίχως κατακλείδα. Πρόκειται για την παλαιότερη φόρμα εξιστόρησης: τη χρησιμοποίησε ο Τσόσερ στο Canterbury Tales, ο Βοκάκιος στο Δεκαήμερον -που ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα βιβλία του Μπουκόφσκι-, ο Ραμπελέ στο Gargantua and Pantagruel -το οποίο είναι βέβαιο πως άρεσε στο Μπουκόφσκι-, ο Σαντ, ο Σουίφτ και πολλοί άλλοι. Στην Ιαπωνία η βασική φόρμα της νουβέλας είναι το σισόσετσου ή αλλιώς «νουβέλα πρώτου προσώπου», η οποία είναι απολύτως αυτοβιογραφική, όμως περιέχει ορισμένα φανταστικά επεισόδια· δηλαδή ήταν ακριβώς η μέθοδος του Μπουκόφσκι την οποία ακολουθούσε ως επί το πλείστον στις νουβέλες: «Προσθέτω κάποια ελάχιστα φανταστικά στοιχεία, κάνω βελτιώσεις. Μπορεί σχεδόν καθετί να είναι βιωμένο αλλά δεν μπορώ να μην το τροποποιήσω ελαφρώς με κάτι που θα του δώσει περισσότερη ζωντάνια. Η ιδέα είναι η εξιστόρηση να μην περιστρέφεται γύρω από μένα».

Ίταλο Καλβίνο, Ο Παγετώνας

Ο Ίταλο Καλβίνο (1923 – 1985) ήταν Ιταλός πεζογράφος, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Ιταλούς λογοτέχνες του 20ου αιώνα. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Με πάγο; Ναί; Πάω μιά στιγμή στήν κουζίνα νά πάρω τόν πάγο. Κι ἀμέσως ἡ λέξη «πάγος» διαστέλλεται ἀνάμεσα σ' αὐτήν καί σ' ἐμένα καί μᾶς χωρίζει ἤ ἴσως μᾶς ἐνώνει, ὅπως μιά εὔθραυστη κρούστα ἐνώνει τίς δύο ὄχθες μιᾶς παγωμένης λίμνης. Ἄν ὑπάρχει κάτι πού ἀπεχθάνομαι, εἶναι νά ἑτοιμάζω τόν πάγο. Μ' ἀναγκάζει νά διακόψω μιά συζήτηση πού μόλις ἄρχισε, στήν κρίσιμη ἐκείνη στιγμή πού τή ρωτάω: θά πιεῖς λίγο οὐίσκι; κι ἐκείνη: εὐχαριστῶ, λέει, μιά σταλιά, κι ἐγώ: μέ πάγο; Καί ἤδη προχωρῶ πρός τήν κουζίνα ὅπως πηγαίνει κανείς ἐξορία, ἤδη μέ βλέπω νά παλεύω μέ τά παγάκια πού δέν ἐννοοῦν νά ξεκολλήσουν ἀπό τή θήκη τους. Μή χολοσκᾶς, λέω, εἶναι θέμα ἑνός λεπτοῦ, κι ἐγώ πίνω πάντα τό οὐίσκι μου μέ πάγο.

Θεομητορικές εικόνες (γ΄ μέρος)

 Οι ποικίλοι εικονογραφικοί τύποι της Παναγίας

στη βυζαντινή τέχνη

Της Χρυσάνθης Μπαλτογιάννη

Διευθύντριας Βυζαντινού Μουσείου Αθήνας

 

Ζωοδόχος Πηγή

πηγή: Παναγίες της Πόλης, σελ.25 
(αφιερωματικό τεύχος
της εφημερίδας Καθημερινή, 16.8.1998)

Από τα πιο γνωστά και δημοφιλή προσκυνήματα του Βυζαντίου ήταν η Θεοτόκος της Πηγής, που, σύμφωνα με την πιο αποδεκτή μαρτυρία, ήταν κτίσμα του Ιουστινιανού. Κατά τον Προκόπιο, ο Ιουστινιανός αφιερώνει ναό στην Παναγία και σε τόπο με το όνομα «Πηγή». Αναφερόμενος στον ναό δεν βρίσκει λόγια να περιγράψει το μέγεθος και το μεγαλείο του, που ξεπερνούσε τότε όλα τα υπόλοιπα ιερά της Πόλης. Η ιστορία και η παρουσία της Μονής με το όνομα «Θεοτόκος της Πηγής» μαρτυρείται μέχρι τον 14ο αιώνα, όταν αρχίζει να γίνεται γνωστή ως Ζωοδόχος Πηγή. Το 1527, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Pierre Gilles, ο ναός φαίνεται να έχει πάψει να υπάρχει.

Είναι γνωστά τα θαύματα που έκαναν φημισμένο το προσκύνημα της Ζωοδόχου Πηγής στην Κωνσταντινούπολη, χωρίς να γίνεται λόγος για θαυματουργή εικόνα του ναού μέχρι τον 14ο αιώνα, όταν εμφανίζονται οι πρώτες περιγραφές εικόνας της Ζωοδόχου Πηγής. Από τον 14ο αιώνα, στοιχεία εικονογραφικά της εικόνας της Ζωοδόχου Πηγής δίνονται και στα επιγράμματα του Μανουήλ Φιλή που απευθύνονται σε εικόνες της Παναγίας Ζωοδόχου Πηγής και τη συνδέουν με κρουνούς υδάτινους.

Από τον 14ο λοιπόν αιώνα τουλάχιστον, τα εικονογραφικά στοιχεία που ορίζουν την εικόνα της Παναγίας Ζωοδόχου Πηγής, επωνυμία που είχε δοθεί από την ποίηση στην Παναγία ήδη από τον 9ο αιώνα, είναι οι υδάτινοι κρουνοί, πάνω στους οποίους ο ζωγράφος δείχνει την Πηγή των θαυμάτων. Περιγραφή επίσης πολυπρόσωπης παράστασης με τη φιάλη, την Παναγία Βρεφοκρατούσα και άλλα σχετιζόμενα με θαύματα και την ιστορία της πρόσωπα δίνεται με λεπτομέρειες από τον Νικηφόρο Κάλλιστο.

Το τελευταίο αυτό εικονογραφικό σχήμα, που δεν είναι γνωστό στην εικονογραφία του 14ου αιώνα, εμφανίζεται πολύ αργότερα με άξια δείγματα εικόνων του 18ου αιώνα.

Αντίθετα, ο τύπος που επικρατεί τον 14ο αιώνα παριστάνει την Παναγία στον τύπο της Βλαχερνίτισσας με ανοιχτά τα χέρια και τον Χριστό Εμμανουήλ στους κόλπους της πάνω από τη φιάλη της θαυματουργής πηγής. Η παράσταση με ανάλογο σχήμα εμφανίζεται σε τοιχογραφία στο Αφεντικό [πληροφορίες για τον ναό εδώ] και στον ναό των Αγίων Θεοδώρων του Μυστρά.

Θεομητορικές εικόνες (β΄ μέρος)

 Οι ποικίλοι εικονογραφικοί τύποι της Παναγίας

στη βυζαντινή τέχνη

Της Χρυσάνθης Μπαλτογιάννη

Διευθύντριας Βυζαντινού Μουσείου Αθήνας

 

Βλαχερνίτισσα

Εικόνα της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας
(πηγή: searchculture)

Από τα πιο φημισμένα ιερά της Βασιλεύουσας και το πιο σεβαστό από εκείνα που αφιερώθηκαν εκεί στην Παναγία, ο ναός της Παναγίας των Βλαχερνών.

Για τη θεμελίωση, αποπεράτωση, επέκταση και τελικά εκ βάθρων ανοικοδόμηση του φημισμένου αυτού προσκυνήματος συνδέθηκαν αυτοκρατορικά ονόματα, όπως η Πουλχερία και ο Μαρκιανός, ο Ρωμανός ο Λεκαπηνός, ο Ρωμανός ο Διογένης, ο Μιχαήλ Δούκας, ο Λέων ο Α΄ και ο Βασίλειος ο Β΄ και εκτός από σημείο αναφοράς για σημαντικά πολιτικά και ιστορικά γεγονότα, υπήρξε το λαμπρό ενδιαίτημα, αλλά και πολύτιμη σορός για σπάνια και ιερά κειμήλια του Βυζαντίου.

Ανάμεσα σ’ αυτά ήδη από τον 8ο αιώνα μαρτυρείται εικόνα θαυματουργή της Παναγίας με τον Χριστό. Μια ακόμη αρχαία και πολύτιμη εικόνα της Βλαχερνίτισσας, της οποίας δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον ακριβή εικονογραφικό τύπο, αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια ανακαίνισης της εκκλησίας από τον Ρωμανό Γ΄ τον Αργυρό.

Θεομητορικές εικόνες (α΄ μέρος)

Οι ποικίλοι εικονογραφικοί τύποι της Παναγίας στη βυζαντινή τέχνη

Της Χρυσάνθης Μπαλτογιάννη

Διευθύντριας Βυζαντινού Μουσείου Αθήνας

 

Η ΠΑΝΑΓΙΑ, το πιο λατρεμένο πρόσωπο της Χριστιανοσύνης, συνδέθηκε από τα πρώτα παλαιοχριστιανικά χρόνια με την Κωνσταντινούπολη, που λέγεται ότι αφιερώθηκε σε αυτήν και ήταν εκεί όπου ιδρύθηκαν και σεβάστηκαν Ιερά της και λατρεύτηκαν οι σημαντικότερες και θαυματουργές εικόνες της.

Τις εικόνες της Παναγίας επικαλέστηκαν συχνά οι Βυζαντινοί στις συμφορές τους, όπως στην Πολιορκία των Αράβων το 717, ή στους θριάμβους των αυτοκρατόρων τους, όπως συνέβη συχνά, με χαρακτηριστικότερα επεισόδια το θρίαμβο του Ιωάννη Τσιμισκή που γύρισε από τις νίκες του εναντίον των Βουλγάρων και τη θριαμβευτική είσοδο στην Πόλη του Μιχαήλ Η΄ του Παλαιολόγου κατά την ανακατάληψή της το 1261.

Πολλές οι ιστορικές μαρτυρίες που συνδέονται με τα θαύματα και τον ευεργετικό ρόλο των θαυματουργών εικόνων της Πόλης, πολλοί οι θρύλοι και οι παραδόσεις, πολλή αγάπη και λατρεία γι’ αυτές και μεγάλη η τέχνη που τις κόσμησε.

Είναι, όπως μαρτυρούνται επίσης, πολλές οι εικόνες που τεκμηριώνονται ιστορικά με περιγραφές από τις λιτανείες, τις αγρυπνίες σε συνάξεις και τις τελετουργίες και είναι οι λίγες για τις οποίες μπορούμε με βεβαιότητα τώρα και όσο μας επιτρέπει η έκταση αυτής της μικρής προσέγγισης στο σημερινό αφιέρωμα.

Αγιοσορίτισσα

Παναγία Αγιοσορίτισσα, εικόνα από τη Γεωργία,
11ος-12ος αι. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Από τις θαυματουργές και ιδιαίτερα λατρεμένες εικόνες της Πόλης, η Παναγία η Αγιοσορίτισσα συνδέθηκε με τον ναό της Παναγίας των Χαλκοπρατείων, όπου πάνω στην Τράπεζα του Ιερού φυλασσόταν μέσα στην Αγία Σορό (αργυρή λειψανοθήκη) η ζώνη της Παναγίας.

Το ιερό αυτό κειμήλιο πρέπει να αποκτήθηκε από την Παναγία των Χαλκοπρατείων πριν από τον 7ο αιώνα, εποχή κατά την οποία είχε ήδη καθιερωθεί η εορτή της κατάθεσης της ζώνης της Παναγίας στο ναό, σύμφωνα με τα τροπάρια της εορτής, που συνέταξε τότε ο Μάξιμος ο Ομολογητής.

Σύμφωνα με τις τελευταίες έρευνες, κανένας λόγος δεν γίνεται στις γραπτές πηγές για την τιμώμενη εικόνα του ναού, τόσο στην περιγραφή ανώνυμου Άγγλου περιηγητή που επισκέπτεται την Αγιοσορίτισσα στα τέλη του 12ου αιώνα και είδε την αργυρή λειψανοθήκη πάνω στην Τράπεζα του Ιερού, όσο και στις ομιλίες των πατέρων για τη ζώνη της Παναγίας.

Ένα νεοελληνικό παραμύθι για την κλοπή της φωτιάς από τους ανθρώπους (μελέτη του Ι.Θ. Κακριδή)

Ο Προμηθέας φέρνει τη φωτιά στους ανθρώπους (πίνακας του Heinrich Füger, 1751–1818). Πηγή: Βικιπαίδεια

  

Ναρθηκοπλήρωτον θηρῶμαι πυρὸς πηγὴν κλοπαίαν

Κάποια φορά, τα παλιά τα χρόνια οι άνθρωποι ξέχασαν το Θεό· έτρωγαν, έπιναν, διασκέδαζαν, και Θεό δεν λογάριαζαν. Για να τους τιμωρήσει κι’ αυτός, τους πήρε τη φωτιά. Σηκώθηκαν το πρωί οι άνθρωποι, παίρνουν ν’ ανάψουν τη φωτιά, τίποτε. Εκεί που φώναζαν κι’ έκλαιγαν, είδαν σ’ ένα σταυροδρόμι έναν άγγελο, που πουλούσε φωτιά. Πήγα ν’ αγοράσουν. Πόσο κάνει αυτό το κομμάτι; ρωτούσαν. Το ένα σου το χέρι. Πόσο κάνει τ’ άλλο; Τα δυο σου μάτια. Κι’ έτσι κανένας δεν μπορούσε ν’ αγοράσει.

Αναξαγόρας και Σωκράτης

πηγή: Βικιπαίδεια

Η ψευδής αυγή της επιστήμης

Κύμα ενθουσιασμού ξέσπασε στην Αθήνα όταν στο κτήμα του Περικλή βρέθηκε ένα κριάρι με ένα μοναδικό κέρατο καταμεσής του μετώπου του. Ήταν οιωνός; Και αν ναι, τι σήμαινε; Το κριάρι θανατώθηκε και έφεραν το κεφάλι του στον Περικλή, ο οποίος φώναξε τον μάντη Λάμπωνα και τον μέντορά του στη φιλοσοφία Αναξαγόρα. Ο Λάμπωνας μελέτησε το κεφάλι και δήλωσε ότι ήταν προφητικό σημάδι. Το ερμήνευσε ως προμήνυμα ότι ο Περικλής, ο οποίος δεχόταν τότε ισχυρή αντιπολίτευση από μία αριστοκρατική πολιτική παράταξη, θα υπερνικούσε τους αντιπάλους του· το μοναδικό κέρατο σήμαινε ότι ο Περικλής θα γινόταν ο μοναδικός πολιτικός ηγέτης της Αθήνας. Ο ορθολογιστής Αναξαγόρας όμως διέταξε να ανοίξουν το κρανίο στα δύο. Ο εγκέφαλος του κριαριού, όπως αποδείχθηκε, δεν είχε αναπτυχθεί φυσιολογικά, αλλά ήταν δύσμορφος: είχε συρρικνωθεί στο σημείο που ξεκινούσε η ρίζα του κέρατου. Αυτή ήταν μια σαφής εξήγηση της παραμόρφωσης μέσω της φυσιολογίας.

Σταύρος Λυγερός, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (ΙV)

 

Το τανκ λίγο πριν μπει στο Πολυτεχνείο (πηγή: Η Καθημερινή)

Η εισβολή του τανκ

Έτσι, πριν τα μεσάνυκτα της Παρασκευής προς το Σάββατο 17 Νοεμβρίου 1973 άρχισε η δεύτερη φάση της επιχείρησης καταστολής. Δεκάδες άρματα μάχης και ένοπλα τμήματα καταδρομέων κινήθηκαν προς το Πολυτεχνείο. Για περισσότερες από δύο ώρες τα οδοφράγματα κρατούσαν τα τεθωρακισμένα μακριά από το Πολυτεχνείο. Όλο εκείνο το διάστημα λάμβαναν χώρα σε δεκάδες σημεία της πόλης σκληρές οδομαχίες πάνοπλων αστυνομικών και ΚΥΠατζήδων με διαδηλωτές οπλισμένους με οικοδομικά υλικά. Ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου έκανε συνέχεια εκκλήσεις για ιατρικό και φαρμακευτικό υλικό, καθώς και για ασθενοφόρα: «Εδώ Πολυτεχνείο, εδώ Πολυτεχνείο. Κάνουμε έκκληση σ’ όλους τους γιατρούς της Αθήνας να σπεύσουν αμέσως. Να σπεύσουν αμέσως. Να σπεύσουν αμέσως στα νοσηλευτικά ιδρύματα. Υπάρχει απόλυτη ανάγκη χειρουργείων. Υπάρχει απόλυτη ανάγκη χειρουργείων. Αυτή τη στιγμή πληροφορούμεθα ότι αστυνομικοί πυροβολούν τα λάστιχα των αυτοκινήτων και ρίχνουν δακρυγόνα σε ασθενοφόρα. Αυτό το καταδικάζει κάθε άνθρωπος. Είναι εγκληματικό, είναι απάνθρωπο. Τα αυτοκίνητα έρχονται να σώσουν αγωνιστές, να σώσουν ανθρώπους που θυσιάζουν το αίμα τους, που το αίμα τους τιμιέται με τον αγώνα τους. Ο αγώνας τους είναι ιερός. Θυσιάζονται για να αποτινάξουν τον αμερικανικό ζυγό...».

Σταύρος Λυγερός, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (ΙΙΙ)

 

πηγή: Αντιδικτατορικός αγώνας, Ιστορία και Μνήμη: ιστότοπος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Η πρώτη φάση της επιχείρησης καταστολής

Η πρωτοφανής μαχητικότητα τόσο των φοιτητών όσο και του πλήθους των διαδηλωτών έξω από το Πολυτεχνείο, που με την πάροδο τον ωρών πολλαπλασιαζόταν την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου 1973, καθιστούσε πλέον προφανές ότι πλησίαζε η ώρα της σύγκρουσης. Οι υπολογισμοί και οι προσδοκίες των Παπαδόπουλου και Μαρκεζίνη είχαν διαψευστεί ολοκληρωτικά από τα γεγονότα. Η μετεξέλιξη της κατάληψης σε λαϊκή εξέγερση άλλαξε ριζικά τα δεδομένα. Το πρόβλημα που είχε να αντιμετωπίσει εκείνη την Παρασκευή ο δικτάτορας ήταν πολύ πιο καυτό και άμεσο από τον ελιγμό πολιτικοποίησης του καθεστώτος. Η λαϊκή εξέγερση, εάν δεν καταστελλόταν με τα όπλα, απειλούσε με τρόπο άμεσο να ανατρέψει τη δικτατορία και να βάλει τη χώρα σε ένα είδος επαναστατικής κατάστασης, παρόλο που οι εξεγερμένοι ήταν άοπλοι.

Σταύρος Λυγερός, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (ΙΙ)

  

Τις πρωϊνές ώρες της 21ης Φλεβάρη τουλάχιστον 4.000 φοιτητές κατέλαβαν το κτίριο της Νομικής - Ήταν το πρώτο οργανωμένο χτύπημα κατά της χούντας και ο προάγγελος του αιματοβαμμένου Νοέμβρη του '73 (πηγή: protothema.gr)

 

Η πρώτη εισβολή στο Πολυτεχνείο

Η αποτυχία του καθεστώτος να εκτονώσει το φοιτητικό κίνημα, η τάση αυτονόμησης μεγάλης μερίδας καθηγητών, η νίκη του φοιτητικού κινήματος στο μέτωπο του Καταστατικού Χάρτη, σε συνδυασμό με την ολοένα και μεγαλύτερη αγωνιστική του ανέλιξη, όξυναν τη βασική αντίφαση της πολιτικής του Παπαδόπουλου στον φοιτητικό χώρο, που σ’ εκείνη τη συγκυρία είχε αποκτήσει αποφασιστική σημασία. Η ολοένα και μεγαλύτερη λαϊκή συμπαράσταση στον αγώνα των φοιτητών, σε συνδυασμό με την κλιμακούμενη πολιτική ένταση, ως αποτέλεσμα των φοιτητικών κινητοποιήσεων, όξυναν το δίλημμα της χούντας.

Σταύρος Λυγερός, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (Ι)

  

Ο χώρος έξω από το υπό κατάληψη Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο την 16η Νοεμβρίου (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Η προκήρυξη φοιτητικών εκλογών

Το φθινόπωρο του 1972, όταν μετά τις θερινές διακοπές άνοιξαν τα πανεπιστήμια, το δικτατορικό καθεστώς αντιμετώπισε ένα σοβαρό πρόβλημα τακτικής. Η ανάπτυξη του φοιτητικού κινήματος την άνοιξη του 1972 είχε δείξει ότι η κινητοποίηση για ελεύθερες φοιτητικές εκλογές θα εντεινόταν στο νέο ακαδημαϊκό έτος, εφόσον οι διορισμένοι στα Διοικητικά Συμβούλια δεν εφάρμοσαν τη δικαστική εντολή για διενέργεια εκλογών.

Έπρεπε, λοιπόν, να δώσουν ένα τέλος στη συνεχιζόμενη εκκρεμότητα, με την “εκλογή” νέων Διοικητικών Συμβουλίων, έτσι ώστε από τη μια να εκτονώσουν τη φοιτητική πίεση και από την άλλη να κάνουν το πρώτο βήμα στη θεμελίωση ενός ελεγχόμενου φοιτητικού συνδικαλισμού. Ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ Βύρων Σταματόπουλος, σε ομιλία του στην Πάτρα, ήταν ξεκάθαρος: «Η διαδικασία των αρχαιρεσιών σας αυτή καθ’ εαυτή σημαίνει συμμετοχήν σας εις την συνταγματικήν καθόλου διαδικασία της Πολιτείας μας», προσθέτοντας ότι οι “εκλεγμένοι” εκπρόσωποι «θα είναι συνεργάτες των πανεπιστημιακών αρχών και της κυβερνήσεως, θα είναι ένας σπόνδυλος, εις την όλην λειτουργία του μηχανισμού της νέας Δημοκρατίας, η οποία βρίσκεται εν εξελίξει από της επαναστάσεως της 21 Απριλίου και εντεύθεν».

Αλέκος Σακελλάριος, Η πρώτη μου επιθεώρηση

Ο Αλέκος Σακελλάριος (7 Νοεμβρίου 1913 - 28 Αυγούστου 1991) ήταν θεατρικός συγγραφέας, στιχουργός, δημοσιογράφος και σκηνοθέτης. Πηγή της φωτογραφίας: www.sansimera.gr

Στο θέατρο «Περοκέ» ανέβασα την πρώτη με την επιθεώρηση. Την έλεγαν «Σβούρα» και την είχα γράψει σε συνεργασία με τον Μήτσο Βασιλειάδη για το θίασο Σταύρου Ιατρίδη, Αριστείδη Χρυσοχόου, στον οποίο πρωταγωνιστούσε η Φωφώ Λουκά και η Σωτηρία Ιατρίδου. Τη μουσική έχει γράψει ο Κώστας Γιαννίδης και διηύθυνε και την ορχήστρα του θεάτρου «Περοκέ».

Η πρώτη εκτέλεση του Ολυμπιακού Ύμνου

Το εξώφυλλο του Ολυμπιακού Ύμνου, 1896 (πηγή: Wikimedia Commons)

Στο παρακάτω απόσπασμα από τα απομνημονεύματά του ο Κωστής Παλαμάς (1859-1943) αναφέρεται στη σύνθεση και στην πρώτη εκτέλεση του Ολυμπιακού Ύμνου. Επίσης, σημειώνει κάποιες λεπτομέρειες για το παρασκήνιο των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων και για τη γνωριμία του με τον συνθέτη Σπύρο Σαμάρα (1861-1917). Τηρήθηκε η ορθογραφία και η στίξη του πρωτότυπου.

 

Μακαρθισμός

Αφίσα της αμερικανικής αντικομμουνιστικής προπαγάνδας (δεκαετία του 1950). Πηγή: Wikipedia

Ο Μίκυ Νοξ (Abraham "Mickey" Knox, 1921−2013) ήταν αμερικανός ηθοποιός και σεναριογράφος. Τη δεκαετία του 1950 ανακάλυψε ότι το όνομά του αναφερόταν στη Μαύρη Λίστα, δηλαδή στους καταλόγους των ατόμων που χαρακτηρίζονταν κομμουνιστές και άρα εχθροί των ΗΠΑ. Τα μεγάλα κινηματογραφικά στούντιο δεν έδιναν δουλειά στα πρόσωπα αυτά και έτσι αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στην Ευρώπη, όπου έζησε και εργάστηκε (στο Παρίσι και στη Ρώμη) για πολλά χρόνια. Στο παρακάτω απόσπασμα από τα απομνημονεύματά του (Hollywood, Οι καλοί, οι κακοί και η dolce vita, εκδ. Ηλέκτρα) εξηγεί πώς ξεκίνησε το κυνήγι των κομμουνιστών στον χώρο του αμερικανικού κινηματογράφου και πώς ο ίδιος ανακάλυψε ότι ήταν γραμμένος στη Μαύρη Λίστα.

Ο Ξενόπουλος, ο "Πειρασμός", ένα τέχνασμα και μια παρεξήγηση

Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867 − 1951). Πηγή: Βικιπαίδεια

Για την Κυβέλη¹ τον ίδιο χρόνο² έγραψα τη «Ραχήλ». Είναι ένα τρίπρακτο δράμα, γραμμένο απευθείας -όχι δηλαδή από μυθιστόρημα σαν τα δύο προηγούμενα- κι εμπνευσμένο από τα «εβραϊκά» της Ζακύνθου, τις αντισημιτικές ταραχές του 1891, που της εξιστόρησα αργότερα και στο μυθιστόρημα «Μεγάλη Περιπέτεια», δημοσιευμένο στ’ «Αθηναϊκά Νέα» το 1937.

Η Κυβέλη είχε αφήσει πια το «Πανελλήνιο» κι έπαιζε στο θέατρο της, το ιστορικό, στην οδό Πεσμαζόγλου. Στο θίασό της, εκτός από τον Παπαγεωργίου, είχαν προσληφθεί ο Εδμόνδος Φυρστ, ο Λεπενιώτης, ο Χρυσομάλλης κι άλλοι καλοί ηθοποιοί. Και θυμούμαι ακόμα τον ενθουσιασμό τους, όταν τους διάβασα το νέο μου έργο· με σήκωσαν στα χέρια! Κι ο ίδιος ο Λεπενιώτης, ο εχθρός των «ελληνικών», είχε ενθουσιαστεί. Κι η Κυβέλη, που βαρέως έφερε την επιτυχία της Μαρίκας³ στη «Στέλλα Βιολάντη», είδε με χαρά πως η «Ραχήλ» θα την έβαζε κάτω. «Κι έτσι πρέπει, μου έλεγε· κάθε νέο σας έργο, να είναι ανώτερο από τα προηγούμενα».

Πώς ο Ξενόπουλος έγραψε τη "Στέλλα Βιολάντη"

Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951). Πηγή: Βιβλιονέτ

Από τους πρώτους που ο Μιχαηλίδης¹ ζήτησε συνεργασία ήμουν κι εγώ. Και του υποσχέθηκα ένα μεγάλο διήγημα για το πρώτο τεύχος. Ήταν ο «Έρως Εσταυρωμένος», το δράμα της Στέλλας Βιολάντη. Εκείνο τον καιρό, είχε συμβεί κάτι τέτοιο σ’ ένα αστικό αθηναίικο σπίτι: ψιθυριζόταν πως έν’ από τα κορίτσια αυτού του σπιτιού δεν πέθανε από αρρώστια, όπως είπαν, παρ’ από την κακομεταχείριση που της έκαναν οι γονείς της και τ’ αδέρφια της, επειδή επέμενε να πάρει κάποιον που αγαπούσε. Ήξερα πως στην Πάτρα, λίγο παλιότερα, έν’ άλλο δυστυχισμένο κορίτσι πέθανε φυλακισμένο, για την ίδια αιτία, στη σοφίτα του πατρικού σπιτιού. Τέτοια, τον παλιό καιρό, ήταν συνηθισμένα και στη Ζάκυνθο. Υπήρχαν αστικά, κι αριστοκρατικά ακόμα σπίτια, που όταν ένα ερωτευμένο κορίτσι, με κάποια θέληση, τολμούσε ν’ αντισταθεί στους γονείς που εννοούσαν να το παντρέψουν με άλλον, υπόφερε μαρτύρια. Απ’ όλ’ αυτά, που μου τα θύμισε το περιστατικό που είπα, μου ήρθε η ιδέα να πλάσω μια ανάλογη ζακυνθινή ιστορία. Για το σκληρό πατέρα, τον Παναγή Βιολάντη, είχα μοντέλο κάποιον Ζακυνθινό που ήξερα. Και για τη μητέρα, την υποταγμένη τέλεια στη θέληση του αντρός της, και για την καλή θεία Νιόνια, και για τον κακό αδερφό, και για το δειλό και άπιστο Χρηστάκη Ζαμάνο, βρήκα μοντέλα στις ζακυνθινές μου αναμνήσεις. Μόνο για το κορίτσι δεν είχα. Πώς έπρεπε να είναι η ηρωίδα μου; ποιον τύπο ταίριαζε να της δώσω;