Παντελής Μπουκάλας, Ρωτώντας τα κλέφτικα για την ιστορία

 

Ο ατρόμητος Κατσαντώνης παίζει τον ταμπουρά του (λεπτομέρεια από τοιχογραφία του Θεόφιλου). Ο Αντώνης Κατσαντώνης (πραγματικό όνομα: Αντώνης Μακρυγιάννης, 1775 - 1808) ήταν ήρωας του προεπαναστατικού Ελληνισμού. Υπήρξε αρχηγός Ελλήνων κλεφταρματολών, εθνομάρτυρας, πρόδρομος του 1821. Πηγή: Βικιπαίδεια

Η ιστορία του κλέφτικου συνδέεται οπωσδήποτε με το ακριτικό τραγούδι, κρατάει από εκεί. Για το ακριτικό οι πρώτες πληροφορίες που έχουμε είναι από τον επίσκοπο Καισαρείας Αρέθα, μαθητή του Πατριάρχη Φωτίου. Είχε την εξαιρετική ιδέα, στις αρχές του 10ου αιώνα, να δώσει εντολή να τα καταγράψουν, χρηματοδοτώντας μάλιστα το εγχείρημα από την τσέπη του.

Αρχαία Ελληνικά Β΄ λυκείου – αδίδακτο (6) – (Ψευδο)Αἰσχίνης, Ἐπιστολαί 3, 1-3

Προτομή του Θεμιστοκλή της ρωμαϊκής εποχής σε «Αυστηρό στυλ», βασισμένη σε ελληνικό πρωτότυπο (Αρχαιολογικό Μουσείο της Όστια, Ρώμη). Το χαμένο πρωτότυπο αυτής της προτομής, που χρονολογείται περίπου στο 470 π.Χ., έχει περιγραφεί ως «το πρώτο αληθινό πορτρέτο ενός Ευρωπαίου». Πηγή: Βικιπαίδεια

 (Ψευδο)Αἰσχίνης, Ἐπιστολαί 3, 1-3

«Ουδείς προφήτης στον τόπο του». Αυτό φαίνεται να υποστηρίζει ο ρήτορας Αισχίνης (περ. 389-314 π.Χ.), κύριος πολιτικός αντίπαλος του Δημοσθένη, στο απόσπασμα μιας επιστολής του, στην οποία εμφανίζεται εξόριστος.

Οἱ μὲν ἄλλοι πάντες, ὅσοι φεύγουσιν ἀδίκως, ἢ δέονται τῶν πολιτῶν, ὅπως ἐπανέλθωσιν, ἢ διαμαρτόντες τούτου λοιδοροῦσι τὰς ἑαυτῶν πατρίδας ὡς φαύλως αὐτοῖς προσφερομένας· ἐγὼ δὲ ἐπείπερ ἀναξίως ὧν ἐπολιτευσάμην ἠτύχησα καὶ κατηγορῶν ἄλλων αὐτὸς ἑάλων, ἄχθομαι μέν, ὥσπερ εἰκός ἐστιν, ἀγανακτῶ δὲ οὐδέν. Οὐ γὰρ οὕτως ἔγωγε ἠλίθιός εἰμι, ὥστε, ἐξ ἧς πόλεως ὁ Θεμιστοκλῆς ὁ τὴν Ἑλλάδα ἐλευθερώσας ἐξηλάθη, καὶ ὅπου Μιλτιάδης, ὅτι μικρὸν ὦφλε τῷ δημοσίῳ, γέρων ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ἀπέθανε, ταύτῃ τῇ πόλει Αἰσχίνην τὸν Ἀτρομήτου φεύγοντα ἀγανακτεῖν οἴεσθαι δεῖν, εἴ τι τῶν εἰωθότων Ἀθήνησιν ἔπαθεν. Ἀλλ’ ἔγωγε καὶ λαμπρὸν εἰκότως μοι νομίσαιμ’ ἂν αὐτὸ γενέσθαι, τὸ γεγονέναι ἄξιος τοῦ ὅμοια παθεῖν ἐκείνοις.

Βίβιαν Στεργίου, Μια νύχτα με την Αντιγόνη στις φυλακές Κορυδαλλού

  

Η Αντιγόνη εμπρός στο νεκρό Πολυνείκη [πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα (1832–1904). Πηγή: Βικιπαίδεια]

Έρωτα ανίκητε στη μάχη. Ο φυλακισμένος/ερασιτέχνης ηθοποιός ύψωσε τα χέρια μπροστά στη γεμάτη «πλατεία» του αυτοσχέδιου θεάτρου που είχε στηθεί στον αύλειο χώρο των φυλακών Κορυδαλλού. Πέριξ όρθιοι φύλακες που τον καμάρωναν. Τον τοίχο της φυλακής κάλυπτε ένα τεράστιο γκραφίτι, που μου φάνηκε σαδιστικό: μία τροπική παραλία. Από πάνω είχε κάγκελα και μετά συρματόπλεγμα.

Οι φυλακισμένοι έδειχναν να το ευχαριστιούνται. Είχαν φορέσει τα κοστούμια τους και το χαίρονταν πραγματικά. Ένας (που μετά μού συστήθηκε ως υπεύθυνος για τη μουσική του έργου) είχε ήδη πάρει θέση να παίξει κι όσο έμπαινε ο κόσμος δεν άφησε λεπτό το κλαρίνο του – έπαιζε συγκινητικά καλά. Η είσοδος του κοινού κράτησε ώρα, γιατί έπρεπε όλοι να ελεγχθούν, όμως οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι έμοιαζαν κάπως χαρούμενοι ή τουλάχιστον «ψημένοι», δεν βαρυγκομούσαν με την έξτρα δουλειά, η ατμόσφαιρα θύμιζε τέλος σχολικής χρονιάς. Ακόμα και οι διάδρομοι θύμιζαν σχολείο, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για τα δημόσια σχολεία της χώρας.

Αρχαία Ελληνικά Β΄ λυκείου – αδίδακτο (4) – Δημοσθένης, Κατὰ Τιμοκράτους, 139 - 141

  

Δημοσθένης (πηγή: Wikimedia Commons)

Δημοσθένης, Κατὰ Τιμοκράτους, 139 - 141

Ο Τιμοκράτης πρότεινε νόμο σύμφωνα με τον οποίο οι οφειλέτες του δημοσίου πρέπει να απαλλάσσονται από τη φυλάκιση, αν φέρουν εγγυητές ότι θα εξοφλήσουν σε ορισμένη προθεσμία το χρέος τους. Ο Δημοσθένης ισχυρίζεται ότι ο νόμος δεν προτάθηκε για το γενικό καλό, αλλά για να ωφεληθούν τρεις πλούσιοι που καταχράστηκαν αρκετά χρήματα του δημοσίου. Καυτηριάζει, λοιπόν, τον νόμο αυτόν και απορρίπτει την ειδική μεταχείριση των πλουσίων. Στο ακόλουθο απόσπασμα δίνει ένα παράδειγμα για τη σημασία που έχει η πρόταση ορθών νόμων.

Βούλομαι δ' ὑμῖν, ὦ ἄνδρες δικασταὶ, ἐν Λοκροῖς ὡς νομοθετοῦσι διηγήσασθαι· οὐδὲν γὰρ χείρους ἔσεσθε παράδειγμά τι ἀκηκοότες, ἄλλως τε καὶ ᾦ πόλις εὐνομουμένη χρῆται. Ἐκεῖ γὰρ οὕτως οἴονται δεῖν τοῖς πάλαι κειμένοις χρῆσθαι νόμοις καὶ τὰ πάτρια περιστέλλειν, ὥστ', ἐάν τις βούληται νόμον καινὸν τιθέναι, ἐν βρόχῳ τὸν τράχηλον ἔχων νομοθετεῖ καί, ἐὰν μὲν δόξῃ καλὸς καὶ χρήσιμος εἶναι ὁ νόμος, ζῇ ὁ τιθεὶς καὶ ἀπέρχεται, εἰ δὲ μὴ τέθνηκεν ἐπισπασθέντος τοῦ βρόχου. Καὶ γὰρ τοι καινοὺς μὲν οὐ τολμῶσι τίθεσθαι νόμους, τοῖς δὲ πάλαι κειμένοις ἀκριβῶς χρῶνται. Ἐν πολλοῖς δὲ πάνυ ἔτεσιν, ὦ ἄνδρες δικασταί, εἷς λέγεται παρ’ αὐτοῖς νόμος καινὸς τεθῆναι.

Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ λυκείου (18) - Πολυτροπικά κείμενα

 

Πολυτροπικά κείμενα

Κείμενα που περιλαμβάνουν συνδυασμό σημειωτικών τρόπων (π.χ. γλώσσα, εικόνα, μουσική) για τη μετάδοση μηνύματος.

σημειολογία: ΓΛΩΣΣ. επιστήμη που μελετά τα σημειακά συστήματα (γλώσσες, κώδικες, σύμβολα) κυρίως των ανθρώπων, τα οποία επιτρέπουν την επικοινωνία στο πλαίσιο της κοινωνικής ζωής, ΣΥΝ. σημειωτική. || Η ~ της διαφήμισης/του θεατρικού λόγου/του κινηματογράφου/ των λουλουδιών/των χρωμάτων. [Χρηστικό λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών]

Ρητορικά Κείμενα (5) – Ὑπὲρ Μαντιθέου, Διήγηση-απόδειξη 14-17

 

Ρωμαϊκό αντίγραφο προτομής του 5ου αι. που αποδίδει τον Θρασύβουλο, τον αλαζόνα Στειριέα, κατά τον Μαντίθεο. (πηγή της εικόνας: Βικιπαίδεια)

[14] Όταν λοιπόν συγκεντρώθηκαν οι συνδημότες μου πριν από την αναχώρηση, επειδή γνώριζα ότι κάποιοι από αυτούς ήταν υποδειγματικοί και ενθουσιώδεις πολίτες, δεν είχαν όμως τα απαραίτητα για τη συμμετοχή στην εκστρατεία, είπα ότι πρέπει οι έχοντες να δώσουν τα αναγκαία σε αυτούς που δεν διέθεταν τα μέσα. Και δεν έκανα απλώς υποδείξεις στους άλλους, αλλά έδωσα και ο ίδιος σε δύο άνδρες από τριάντα δραχμές στον καθένα, όχι γιατί μου περισσεύουν, αλλά για να αποτελέσει η χειρονομία αυτή παράδειγμα για τους άλλους. Ανεβείτε, παρακαλώ, στο βήμα.

Αρχαία Ελληνικά Β΄ λυκείου – αδίδακτο (3) – Λυσίας, Ὑπὲρ τῶν Ἀριστοφάνους χρημάτων, 61-64

 

Λυσίας (πηγή: Βικιπαίδεια)

Λυσίας, Ὑπὲρ τῶν Ἀριστοφάνους χρημάτων, 61-64

Κάποιος Αριστοφάνης, επειδή κατηγορήθηκε ότι εξαπάτησε τους Αθηναίους, εκτελέστηκε χωρίς δίκη, και δημεύτηκε η περιουσία του. Έπειτα, επειδή η περιουσία βρέθηκε λιγότερη απ’ όση νόμιζαν, κατηγορήθηκαν οι συγγενείς του ότι απέκρυψαν ένα μέρος της περιουσίας στερώντας το έτσι από το δημόσιο. Ο αδελφός λοιπόν της γυναίκας του Αριστοφάνη εκφωνεί αυτόν τον λόγο και αγωνίζεται να σώσει την περιουσία και την τιμή της οικογένειάς του.

 

Εἰ δὲ μὴ ἦν τοιοῦτος ὁ πατήρ, οὐκ ἂν ἐκ πολλῶν ὀλίγα κατέλιπεν, ἐπεί, εἰ νῦν γε ἐξαπατηθείητε ὑπὸ τούτων καὶ δημεύσαιθ’ ἡμῶν τὴν οὐσίαν, οὐδὲ δύο τάλαντα λάβοιτ’ ἄν. Ὥστε οὐ μόνον πρὸς δόξαν ἀλλὰ καὶ εἰς χρημάτων λόγον λυσιτελεῖ μᾶλλον ὑμῖν ἀποψηφίσασθαι· πολὺ γὰρ πλείω ὠφεληθήσεσθ’, ἐὰν ἡμεῖς ἔχωμεν. Σκοπεῖτε δὲ ἐκ τοῦ παρεληλυθότος χρόνου, ὅσα φαίνεται ἀνηλωμένα εἰς τὴν πόλιν· καὶ νῦν ἀπὸ τῶν ὑπολοίπων τριηραρχῶ μὲν ἐγώ, τριηραρχῶν δὲ ὁ πατὴρ ἀπέθανεν, πειράσομαι δ’ ὥσπερ καὶ ἐκεῖνον ἑώρων, ὀλίγα κατὰ μικρὸν παρασκευάσασθαι εἰς τὰς κοινὰς ὠφελείας. ὥστε τῷ γ᾽ ἔργῳ πάλαι <τῆς πόλεως> ταῦτ᾽ ἐστι, καὶ οὔτ᾽ ἐγὼ ἀφῃρημένος ἀδικεῖσθαι οἰήσομαι, ὑμῖν τε πλείους οὕτως αἱ ὠφέλειαι ἢ εἰ δημεύσαιτε. […] δέομαι οὖν ὑμῶν, ὦ ἄνδρες δικασταί, καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων μεμνημένους ἁπάντων τῶν εἰρημένων βοηθεῖν ἡμῖν καὶ μὴ περιιδεῖν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἀναιρεθέντας. καὶ ταῦτα ποιοῦντες τά τε δίκαια ψηφιεῖσθε καὶ ὑμῖν αὐτοῖς τὰ συμφέροντα.

Μπασιάς Παναγιώτης, Η αρχαία φιλοσοφία

Raffaello Sanzio da Urbino ή πιο απλά Ραφαήλ, Η Σχολή των Αθηνών (πηγή: Wikimedia Commons)

 

Η Φιλοσοφία

Η Φιλοσοφία, όπως είναι ευρέως γνωστό, αποτελεί τη μητέρα των επιστημών. Η λέξη φιλοσοφία αποτελεί παραγωγή του ρήματος φιλοσοφώ (φίλος + σοφία) και σημαίνει αγάπη προς την σοφία. Ο ορισμός της φιλοσοφίας αποτελεί ο ίδιος ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Η Φιλοσοφία είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει σε βάθος τον κόσμο και τον εαυτό του μέσω της λογικής σκέψης, του στοχασμού και του διαλόγου. Η Φιλοσοφία δεν περιορίζεται σε έτοιμες απαντήσεις, αλλά μας μαθαίνει να μαθαίνουμε κριτικά και να αναζητούμε τεκμήρια.

Νάτση Φωτεινή - Ομηρικά έπη: τα αρχαιότερα λογοτεχνικά έργα της Ευρώπης

 

Η αποθέωση του Ομήρου (Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, 1827). Στα πόδια του η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Πότε και πού γεννήθηκε η ελληνική και η ευρωπαϊκή λογοτεχνία

Η ελληνική αλλά και η ευρωπαϊκή λογοτεχνία γεννήθηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. στα παράλια της Μικράς Ασίας, στην περιοχή που ονομάστηκε Ιωνία. Εκείνη την εποχή αναπτύχθηκε έντονα ο ελληνικός πολιτισμός και δημιουργήθηκαν τα πρώτα μεγάλα λογοτεχνικά έργα, τα οποία αποτέλεσαν τη βάση για ολόκληρη τη μετέπειτα ευρωπαϊκή γραμματεία.

Η γέννηση της λογοτεχνίας συνδέεται άμεσα με την επική ποίηση και ιδιαίτερα με τα έργα που αποδίδονται στον Όμηρο. Τα έργα αυτά μεταδίδονταν αρχικά προφορικά, από στόμα σε στόμα, και μόνο αργότερα καταγράφηκαν σε γραπτή μορφή. Η επίδρασή τους ήταν τεράστια, καθώς επηρέασαν όχι μόνο τη λογοτεχνία, αλλά και την τέχνη, τη φιλοσοφία και τη σκέψη των λαών της Ευρώπης.

Νικολαΐδου Σταυρούλα, Η Δημοκρατία και η Ρητορική στην Αρχαία Ελλάδα

Η Πνύκα είναι η θέση όπου συγκαλούνταν η Εκκλησία του δήμου, δηλαδή η συνέλευση των Αθηναίων, στην Αρχαία Αθήνα. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Η δημοκρατία αποτελεί το σπουδαιότερο επίτευγμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και τη βάση πάνω στην οποία στηρίζεται ο σύγχρονος δυτικός κόσμος. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, η εξουσία έπαψε να είναι προνόμιο ενός βασιλιά ή μιας κλειστής ομάδας ευγενών και πέρασε στα χέρια των πολλών. Όμως, η δημοκρατία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τη ρητορική, την τέχνη του λόγου. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αυτά τα δύο γεννήθηκαν μαζί και πώς επηρέασαν την ιστορία.