Βίβιαν Στεργίου, Μια νύχτα με την Αντιγόνη στις φυλακές Κορυδαλλού

  

Η Αντιγόνη εμπρός στο νεκρό Πολυνείκη [πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα (1832–1904). Πηγή: Βικιπαίδεια]

Έρωτα ανίκητε στη μάχη. Ο φυλακισμένος/ερασιτέχνης ηθοποιός ύψωσε τα χέρια μπροστά στη γεμάτη «πλατεία» του αυτοσχέδιου θεάτρου που είχε στηθεί στον αύλειο χώρο των φυλακών Κορυδαλλού. Πέριξ όρθιοι φύλακες που τον καμάρωναν. Τον τοίχο της φυλακής κάλυπτε ένα τεράστιο γκραφίτι, που μου φάνηκε σαδιστικό: μία τροπική παραλία. Από πάνω είχε κάγκελα και μετά συρματόπλεγμα.

Οι φυλακισμένοι έδειχναν να το ευχαριστιούνται. Είχαν φορέσει τα κοστούμια τους και το χαίρονταν πραγματικά. Ένας (που μετά μού συστήθηκε ως υπεύθυνος για τη μουσική του έργου) είχε ήδη πάρει θέση να παίξει κι όσο έμπαινε ο κόσμος δεν άφησε λεπτό το κλαρίνο του – έπαιζε συγκινητικά καλά. Η είσοδος του κοινού κράτησε ώρα, γιατί έπρεπε όλοι να ελεγχθούν, όμως οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι έμοιαζαν κάπως χαρούμενοι ή τουλάχιστον «ψημένοι», δεν βαρυγκομούσαν με την έξτρα δουλειά, η ατμόσφαιρα θύμιζε τέλος σχολικής χρονιάς. Ακόμα και οι διάδρομοι θύμιζαν σχολείο, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό για τα δημόσια σχολεία της χώρας.

Καραγιαννόπουλος Γιώργος, Γέλιο και σάτιρα στην Αρχαία Αθήνα: η Κωμωδία και ο κόσμος του Αριστοφάνη

Σκηνή από παράσταση κωμωδίας. Στη μέση ο υποκριτής, ο οποίος πλαισιώνεται απο δύο χορευτές ή υποκριτές (οι δύο χορευτές είναι ντυμένοι πουλιά). Πηγή: maxmag.gr

Οι απαρχές της κωμωδίας

Η κωμωδία, όπως μας λέει ο Αριστοτέλης, ξεκίνησε από τα «φαλλικά». Αυτά ήταν τραγούδια που έλεγαν παρέες γλεντζέδων στις γιορτές που γίνονταν στα χωριά για τον θεό Διόνυσο. Οι άνθρωποι αυτοί κυκλοφορούσαν κρατώντας ομοιώματα του φαλλού και φορούσαν αστείες στολές, συχνά σαν ζώα. Στις γιορτές αυτές έβριζαν ελεύθερα, πείραζαν ο ένας τον άλλον με τολμηρά λόγια και έπαιζαν πρόχειρες αστείες σκηνές. Όλα αυτά τα στοιχεία τα βρίσκουμε αργότερα και στις κανονικές κωμωδίες.

Αν και δεν έχουμε πολλές λεπτομέρειες για το πώς αυτά τα παλιά έθιμα εξελίχθηκαν στη σπουδαία λογοτεχνική κωμωδία που γνωρίζουμε από την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., υπάρχουν αναφορές για διάφορα λαϊκά θεάματα σε άλλες περιοχές. Για παράδειγμα, στη Σπάρτη υπήρχαν οι Δεικηλιστές που υποδύονταν απατεώνες γιατρούς και κλέφτες, ενώ στα Μέγαρα ήταν δημοφιλείς οι χοντροκομμένες φάρσες με πρωταγωνιστές αστείους μάγειρες. Επίσης, στην Κάτω Ιταλία οι Φλύακες, που φορούσαν στολές με παραγεμισμένες κοιλιές, διακωμωδούσαν τους παραδοσιακούς μύθους. Αυτές οι τοπικές παραδόσεις βοήθησαν να διαμορφωθεί το είδος της κωμωδίας όπως το ξέρουμε σήμερα.

Νάτσιουλα Δανάη, Όταν ο μύθος έγινε θέατρο: Η προέλευση της τραγωδίας και το έργο των μεγάλων τραγικών

 

Αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (πηγή: Βικιπαίδεια)

Δράμα

Το δράμα είναι μία πολύπλοκη μορφή τέχνης που αποτέλεσε την πιο υψηλή πνευματική έκφραση των αρχαίων χρόνων. Σε αυτό το είδος τέχνης συνδυάζονται στοιχεία από το έπος και τη λυρική ποίηση. Όταν παρουσιαζόταν μπροστά στο κοινό, συνοδευόταν από μουσική και χορό, διότι το δράμα δεν ήταν απλώς μία ανάγνωση, αλλά μια παράσταση που έδινε την αίσθηση ότι το γεγονός διαδραματιζόταν μπροστά στους θεατές.

Το θέατρο συνδέθηκε με τον θεό Διόνυσο. Ξεκίνησε από τις θρησκευτικές τελετές και εξ αρχής συνδέθηκε με τη σημαντικότερη γιορτή του Διονύσου, τα Μεγάλα Διονύσια, που είχαν βασική θέση στο αθηναϊκό πρόγραμμα γιορτών. Οι αρχαίοι μας πρόγονοι από πολύ νωρίς είχαν δώσει στις θρησκευτικές τους εκδηλώσεις μορφή θεατρικής παράστασης (στο Άργος και στη Σάμο παρουσίαζαν τους γάμους του Δία και της Ήρας, στην Κρήτη τη γέννηση του Δία κ.ά.) ακόμη και στα Ελευσίνια μυστήρια αποκαλούσαν τις μυστικές ιεροπραξίες δρώμενα. Όμως, στις τελετές του Διονύσου τα δρώμενα ήταν πιο λαμπρά και πιο επίσημα.

Σοφοκλής, Ἀντιγόνη (8) - 2ο επεισόδιο, στ. 441-525

Β΄ σκηνή: στ. 441-472

Σοφοκλής, Ἀντιγόνη (7) - 2ο επεισόδιο, στ. 376-440

Ο φύλακας παραδίδει στον Κρέοντα την Αντιγόνη (από την ταινία του Γ. Τζαβέλλα)

Α΄ σκηνή: 376-440

Σχολιασμός

376-383 Εμφανίζεται στη σκηνή η Αντιγόνη μαζί με τον φύλακα (αριστερή πάροδος). Τα λόγια του χορού εκφράζουν απορία, έκπληξη, αγωνία, συμπόνια αλλά και επιτίμηση για την απερισκεψία της Αντιγόνης. Ο θριαμβευτικός χαρακτήρας του χορικού μεταπίπτει σε προβληματισμό και ανησυχία για την απίστευτη σκηνή που αντικρίζει ο χορός.

Σοφοκλής, Αντιγόνη (6) - 1ο στάσιμο στ. 332-375

Πολλά γεννούν το δέος· το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά.

Α΄ σύστημα

Στροφή α΄ (στ. 332-341)          Θέμα: Άνθρωπος και φύση (άψυχα)

Δομή

                                            σε θάλασσα (…τον αφρισμένο πόντο…)

                                       ↗

Κυριαρχία του ανθρώπου 

                                       ↘

                                            σε ξηρά  («…υπέρτατη θεά, τη Γη,…άφθαρτη…ακάματη»)

Σχολιασμός 

         

- τον αφρισμένο πόντο: το υγρό στοιχείο ήταν ανέκαθεν πολύ σημαντικό για τους Έλληνες, γιατί εξασφάλιζε επικοινωνία, εμπόριο και εφοδιασμό.

- τη Γη,…άφθαρτη…ακάματη: σύμφωνα με τον Ησίοδο η Γη προβάλλει ως αυτογέννητη, αναδυόμενη από το Χάος. Ο άνθρωπος τη δουλεύει αδιάκοπα, όμως αυτή δε σταματά να προσφέρει αφειδώλευτα τα αγαθά της (ανεξάντλητη) → επίτευγμα του ανθρώπου.

Σοφοκλής, Αντιγόνη (3) - Πάροδος, στ. 100-161

Η Ιοκάστη κατηγορεί τους γιους της (χαλκογραφία του Velyn Philippus, 1816)
πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα

 Πάροδος

Δομή

Α΄ Σύστημα	Στροφή α΄ (στ.100-116)             - Ο χορός χαιρετίζει τον ήλιο που ανατέλλει. Η καινούρια ημέρα φέρνει την απαλλαγή της πόλης από τον κίνδυνο. - Αποχώρηση του στρατού των Αργείων. Αντιστροφή α΄ (στ.117-133)   - Επίθεση των Αργείων εναντίον της Θήβας. - Απόκρουση της επίθεσης με τη βοήθεια του Δία και τιμωρία της «ὕβρεως».
Β΄ Σύστημα	Στροφή β΄ (στ.134-146) - Κατακεραύνωση του Καπανέα και φυγή των Αργείων. - Μονομαχία-αλληλοκτονία Ετεοκλή και Πολυνείκη. Αντιστροφή β΄ (στ.147-161) - Υποδοχή της Νίκης. Προτροπή για ευχαριστίες στους θεούς και για πανηγυρισμούς. - Αναγγελία της εισόδου του νέου βασιλιά, του Κρέοντα.

Σοφοκλής, Ἀντιγόνη (1) - οδηγίες διδασκαλίας και τρόπος εξέτασης (ενημέρωση Σεπτέμβριος 2025)

πηγή της φωτογραφίας: ΙΤΥΕ Διόφαντος

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ
Β΄ ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

Σοφοκλέους Αντιγόνη

Σύμφωνα με τις Οδηγίες για τη διδασκαλία των μαθημάτων Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας και των Αρχαίων Ελληνικών του Ημερησίου και του Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2025-2026 (δείτε εδώ το σχετικό έγγραφο του ΥΠΑΙΘ, σελ.10) η Αντιγόνη διδάσκεται από την 1η Δεκεμβρίου (1/12) μέχρι το τέλος του έτους επί δύο ώρες την εβδομάδα.

Σοφοκλής, Αντιγόνη (4) - 1ο επεισόδιο, στ. 162-279

Ο Μάνος Κατράκης στον ρόλο του Κρέοντα 

 Φύλλο εργασίας για το 1^ο επεισόδιο (στ. 162-279)

Α΄ σκηνή: Ο λόγος του Κρέοντα (στ. 162-222)

Πρόλογος 162-174	- «Εγώ με κήρυκες κι απ' όλους χώρια / έστειλα και σας κάλεσα· ήξερα κατ' αρχήν / τη σταθερή σας αφοσίωση στο θρόνο του Λαΐου·»: ο Κρέοντας απευθύνεται στους Θηβαίους γέροντες που απαρτίζουν το χορό. Γιατί νομίζετε ότι τους μιλά με αυτόν τον τρόπο; Τι προσπαθεί να πετύχει; - «εγώ την εξουσία δικαιωματικά κατέλαβα, / λόγω συγγενικών δεσμών με τους χαμένους.»: ποια είναι η άποψη του Κρέοντα για το ζήτημα της διαδοχής στον κενό θηβαϊκό θρόνο μετά τον αλληλοσκοτωμό των γιων του Οιδίποδα;
Κυρίως Μέρος 175-205	- Ποια τα τρία βασικά στοιχεία του ηγέτη; - Ποιες οι αρετές που πρέπει να διακρίνουν ένα βασιλιά σύμφωνα με τα λεγόμενα του Κρέοντα; - «…τον Πολυνείκη… / στην πόλη τούτη βγήκε προσταγή κανείς να μη νεκροστολίσει, να μη θρηνήσει κανείς …»: προσέξτε τον τρόπο με τον οποίο ο Κρέοντας προετοιμάζει το ακροατήριο για την ποινή για τον Πολυνείκη.
Επίλογος 206-209	- Κλείνοντας το λόγο του ο Κρέοντας αναφέρεται σε δύο ζητήματα που κατά κάποιο τρόπο συμπυκνώνουν την αντίληψή του περί διακυβέρνησης. Ποια είναι αυτά;
Στιχομυθία Κρέοντα-Χορού 210-222	- Στη σύντομη στιχομυθία που ακολουθεί το λόγο, ο Κρέοντας ζητά την υποστήριξη του χορού. Γιατί το κάνει αυτό και ποια είναι η αντίδραση του χορού;

Σοφοκλής, Ἀντιγόνη (2) - Πρόλογος, στ. 1-99

Αντιγόνη (1882) από τον Φρέντερικ Λέιτον (1830-1896)

Άγγλο ζωγράφο και γλύπτη 

 Πρόλογος, στ. 1-17 

Μετάφραση

Μετάφραση (με ελάχιστες τροποποιήσεις) της Στέλλας Μπαζάκου–Μαραγκουδάκη.

Αρχαία Ελληνική Τραγωδία. Σοφοκλής, Αντιγόνη. Αθήνα: Dian Books.

Ἀντιγόνη
Καλή μου, αγαπημένη μου Ισμήνη, αδελφή μου,
ποιο τάχα απ' τον Οιδίποδα κακό δε ρίχνει ο Δίας
στις δυο μας που απομείναμε μες στη ζωή μονάχες;
Τίποτα δεν υπάρχει πια, κατάρα και οδύνη,
ντροπή ή και ατίμωση, που εγώ να μην το βλέπω
μες στις δικές σου συμφορές και μέσα στις δικές μου.
Και τί 'ναι πάλι η προσταγή που λεν πως μόλις τώρα
ο στρατηγός μας έβγαλε για τους πολίτες όλους;
Ξέρεις; Το έχεις ακουστά; Ή δεν καταλαβαίνεις
πως συμφορές ορμήσανε απ' τους εχθρούς στους φίλους;

Ἰσμήνη
Όσο για με, λόγος κανείς για φίλους, Αντιγόνη,
ούτε γλυκός ούτε πικρός, δεν έφτασε αφότου
οι δυο μας στερηθήκαμε τα δυο μας τα αδέλφια,
που αλληλοσκοτώθηκαν μέσα στην ίδια μέρα.
Απ' τη στιγμή που έφυγε πια ο στρατός του Άργους
τη νύχτα που μας πέρασε, τίποτα πιο σπουδαίο
δεν είδα, μεγαλύτερη χαρά ή λύπη νά 'χω.

Σοφοκλής, Ἀντιγόνη (5) - 1ο επεισόδιο, στ. 280-331

Ο Μάνος Κατράκης (Κρέων) απειλεί τον φύλακα

1ο επεισόδιο

στ.280-331 (μετάφραση) 

Κρέων 
Σταμάτα, πριν απ' την οργή με κάνεις να φουντώσω,
μήπως βρεθείς και άμυαλος έτσι που είσαι γέρος.
Είναι πια απαράδεκτα αυτά που λες, πως τάχα
έχουνε έγνοια οι θεοί για τον νεκρόν ετούτον.
Γιατί να τον τιμήσουνε; Σαν ευεργέτη μήπως
σε τάφο θα τον θάβανε, που ήρθε για να κάψει
τους ομορφόστυλους ναούς και για να καταστρέψει
τη γη, τα αναθήματα, ακόμα και τους νόμους;
Είδες ποτέ σου τους θεούς κακούργους να τιμούνε;
Δε γίνεται· μα όλα αυτά από καιρό πολίτες
που δε με παραδέχονταν τα κρυφομουρμουρίζαν
σε βάρος μου και κούναγαν την κεφαλή· στο σβέρκο
ζυγό μου δεν ανέχονταν ώστε να με υπακούνε.
Ξέρω καλά ότι αυτοί ξελόγιασαν ετούτους,
τους ακριβοπληρώσανε να κάνουν τέτοια πράξη.
Γιατί δε φύτρωσε ποτέ στον κόσμο, σαν το χρήμα,
τόσο κακή εφεύρεση· αυτό γκρεμίζει πόλεις,
αυτό κι από τα σπίτια τους ανθρώπους ξεσπιτώνει,
αυτό το φρόνιμο μυαλό το ξεπλανεύει πάντα,
το παρασέρνει στο κακό και στης ντροπής τη στράτα,
και καθετί το πονηρό μαθαίνει στους ανθρώπους,
διδάσκει την ασέβεια σ' όλες της τις εκφράσεις.
Μα όσοι τα κατάφεραν στο χρήμα πουλημένοι
με τον καιρό κάποια στιγμή άσχημα το πληρώνουν.
Και αν ο Δίας σεβασμό έχει από μένα ακόμα,
κατάλαβε καλά αυτό, με όρκο σου το λέω:
Εάν το δράστη της ταφής δεν πάτε να μου βρείτε
και να τον φέρετε μπροστά στα μάτια τα δικά μου,
για σας ο Χάρος αρκετός δε θά 'ναι, πριν δηλώστε
και κρεμασμένοι ζωντανοί την άτιμή σας πράξη,
για να το μάθετε από πού θα βγάζετε το κέρδος,
κι έτσι πια να αρπάζετε, και για να διδαχθείτε
ότι δεν πρέπει απ' όλα πια κέρδος να κυνηγάτε.
Από τα κέρδη της ντροπής τους πιο πολλούς

τους βλέπεις να φτάνουν στην καταστροφή κι όχι στη σωτηρία.