Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης - Μέρος 2ο: Έλληνες Ναυτικοί στις Ισπανικές Αποστολές: Η Άγνωστη Οδύσσεια (Μπασιάς Παναγιώτης)

 

Στόχος της αποστολής του Μαγγελάνου ήταν τα νησιά Μολούκες, γνωστά και ως Νησιά των Μπαχαρικών. Από εκεί οι Πορτογάλοι αρχικά (τον 16ο αι.) και αργότερα οι Ισπανοί, οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί μετέφεραν γαρίφαλο (τον αποξηραμένο καρπό και όχι το γνωστό λουλούδι) και μοσχοκάρυδο στις ευρωπαϊκές αγορές. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Εισαγωγή

Όταν σκεφτόμαστε τις μεγάλες εξερευνητικές αποστολές του 15ου και 16ου αιώνα —τον Κολόμβο, τον Μαγγελάνο, τον Ελκάνο— συνήθως φανταζόμαστε Ισπανούς και Πορτογάλους ναυτικούς να σχίζουν τα άγνωστα νερά του Ατλαντικού. Αυτό που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι ανάμεσα στα πληρώματα αυτών των ιστορικών αποστολών βρίσκονταν ναυτικοί διαφόρων εθνικοτήτων και μάλιστα Έλληνες ναυτικοί, έμποροι και τυχοδιώκτες, που άφησαν τα ίχνη τους από τη Σεβίλλη ως τη Χιλή και από τα νησιά των Μπαχαρικών ως τα παράλια του Περού.

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, "Βυζάντιο η δική μας ιστορία"

  

Ακολουθούν τα βασικά σημεία της διάλεξης:

2΄ Από πού προέκυψε το όνομα Βυζάντιο; Οι Βυζαντινοί δεν χρησιμοποίησαν ποτέ αυτόν τον όρο (Βυζάντιο, Βυζαντινός), αλλά τους όρους Ρώμη, Ρωμανία, Αυτοκράτωρ και Βασιλεύς Ρωμαίων.

Ο όρος είναι των Γάλλων, επειδή η Κωνσταντινούπολη χτίστηκε επάνω στα ερείπια της πόλης του Βύζαντος. Αυτοί άρχισαν να μιλάνε για βυζαντινή ιστορία, για να μην γίνεται σύγχυση με την αρχαία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ουδέποτε οι Άγγλοι το δέχτηκαν. Later Roman Empire, αυτός είναι ο τίτλος του Βυζαντίου για τους Άγγλους και τους Γερμανούς.

Οι Έλληνες αποδέχτηκαν τον όρο Βυζάντιο, αλλά το Βυζάντιο δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μεσαιωνική ιστορία του Ελληνισμού. Ποιος είναι ο ορισμός του Βυζαντίου; Το Βυζάντιο είναι η οργανική συνέχεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είναι ακριβώς αυτό που λέμε εμείς σήμερα Βυζάντιο. Ρωμαϊκό, λοιπόν, ανατολικό τμήμα, εκχριστιανισμένο και εξελληνισμένο, με την Κωνσταντινούπολη ως κέντρο.

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: "Βυζάντιο και Ισλάμ"

Παρακάτω μπορείτε να διαβάσετε τα κυριότερα σημεία της ομιλίας: 

2΄ "άπιστος" ο ένας για τον άλλον

3΄ Τα τρία ρεύματα του Ισλάμ

οι Βυζαντινοί μέχρι το 622 χρησιμοποιούσαν Άραβες ως μισθοφόρους. Στη συνέχεια, οι Άραβες απασχολούν το Βυζάντιο (ως Σαρακηνοί ή Αγαρηνοί) μέχρι τα τέλη του 11ου αι. Τη σκυτάλη παίρνουν οι Σελτζούκοι, που ιδρύουν το πρώτο Σουλτανάτο (της Ρουμ, δηλαδή Ρωμανίας) στη Μικρασία το 1081. Έχουν σχέσεις εχθρικές αλλά και συνεργασία με το Βυζάντιο. Οι Μογγόλοι στα μέσα του 13ου (περίπου 1245) κατεβαίνουν από τα εδάφη τους και καταλύουν το Σουλτανάτο της Ρουμ. Τότε όλα τα νομαδικά φύλα, που ζούσαν ανάμεσα στο Βυζάντιο και στους Σελτζούκους και οι Βυζαντινοί ονόμαζαν "οδοστάται" (που εμποδίζουν τις επικοινωνίες και συγκοινωνία), καταλαμβάνουν τη δυτική (βυζαντινή) Μικρασία. Είναι τα τουρκομανικά φύλα: Καραμάν, Αϊντίν κλπ. ανάμεσά τους και οι Οθωμανοί (3ο ρεύμα Ισλάμ).

 

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (1) - διδακτέα ύλη και τρόπος εξέτασης (ενημέρωση Οκτώβριος 2023)

 

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

 

Διδακτέα ύλη

Διαβάστε αναλυτικές οδηγίες για τη διδασκαλία της Ιστορίας στο Γυμνάσιο (ημερήσιο και εσπερινό) κατά το σχολικό έτος 2023-2024 σε αυτόν τον σύνδεσμο (σελ. 15 για την ύλη της Β΄ Γυμνασίου).

 

Στήβεν Ράνσιμαν, Το Βυζάντιο κι εμείς

Σερ Τζέημς Κόχραν Στήβενσον Ράνσιμαν (1903 – 2000), γνωστότερος ως Στήβεν Ράνσιμαν, ήταν ένας από τους γνωστότερους Άγγλους ιστορικούς και ένας από τους επιφανέστερους βυζαντινολόγους του 20ού αιώνα. [πηγή της λεζάντας: Βικιπαίδεια, πηγή της φωτογραφίας: National Portrait Gallery]

 

Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε από τον σερ Στήβεν Ράνσιμαν, στο Ελσισιλντς της Σκωτίας, στον πατρογονικό πύργο του, τον Οκτώβρη του 1994, για λογαριασμό της ΕΤ3, στις δημοσιογράφους Χρύσα Αράπογλου και Λαμπρινή Χ. Θωμά. Για τεχνικούς λόγους, δεν «βγήκε» ποτέ στον αέρα. Και οι δύο δημοσιογράφοι θεωρούν την συνέντευξη αυτή από τις πιο σημαντικές της καριέρας τους, μια και ανήκει στο είδος των «συζητήσεων» που σε διαμορφώνουν και δεν ξεχνάς ποτέ. Θεωρούν ότι πρέπει να δει το φως της δημοσιότητας, έστω και με μια τόσο θλιβερή αφορμή, όπως ο θάνατος του μεγάλου φιλέλληνα. Ο Flash.gr δημοσιεύει, για πρώτη φορά, αδημοσίευτα αποσπάσματα από την συνέντευξη αυτή.

Πηγή: www.flash.gr , "Σερ Στήβεν Ράνσιμαν: Χρειαζόμαστε την πνευματική μετριοφροσύνη", 6/11/2000,

Επιμέλεια-Επιλογή αποσπασμάτων: Λαμπρινή Χ. Θωμά

 

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (36) – Η θρησκευτική Μεταρρύθμιση

Ο Μαρτίνος Λούθηρος (Martin Luther, 1483– 1546) ήταν Γερμανός μοναχός, ιερέας, καθηγητής, θεολόγος, ηγέτης της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης του 16ου αιώνα στη Γερμανία, και θεμελιωτής των χριστιανικών δογμάτων και πρακτικών του Προτεσταντισμού. [πηγή: Βικιπαίδεια]

Βασικά σημεία

1. Η κρίση στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και οι ανθρωπιστές

(α) ποια φαινόμενα δείχνουν την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας το Μεσαίωνα;

• ηθική διαφθορά του κλήρου: οι ανώτεροι κληρικοί ζουν πολυτελώς, ενώ οι κατώτεροι είναι παραμελημένοι και αμαθείς.
• οι πιστοί αναστατώνονται από τους πολέμους, τις επιδημίες και τις προφητείες για τη συντέλεια του κόσμου, ενώ η ιδέα του θανάτου και της σωτηρίας της ψυχής διαρκώς τους κυνηγά.
• η Εκκλησία εκμεταλλεύεται τους φόβους των πιστών, πουλώντας συγχωροχάρτια, τα οποία -υποτίθεται- εξασφαλίζουν άφεση αμαρτιών.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (35) – Αναγέννηση και Ανθρωπισμός

Η Φλωρεντία, πόλη στην Τοσκάνη της Ιταλίας, από όπου θεωρείται πως εξαπλώθηκε το πολιτιστικό ρεύμα της Αναγέννησης. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Βασικά σημεία

 

1. Τι είναι η Αναγέννηση;

(α) το νόημα του όρου

Ευρωπαϊκό καλλιτεχνικό και πνευματικό κίνημα του 15ου και 16ου αι. που ξεκίνησε από την Ιταλία και διαδόθηκε σε όλη τη δυτική Ευρώπη. Χαρακτηρίζεται από την εντατική μελέτη των συγγραφέων και καλλιτεχνών της κλασικής αρχαιότητας (Ελλήνων και Ρωμαίων). Οι αξίες της κλασικής αρχαιότητας έδωσαν το κίνητρο για μια σπουδαία ανάπτυξη των επιστημών, των τεχνών, της πολιτικής και της εκπαίδευσης στην Ευρώπη. Η Αναγέννηση αποτελεί το μεταβατικό τμήμα από τον Μεσαίωνα στη Νεότερη εποχή.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (34) – Οι ανακαλύψεις

 

Οι διαδρομές του δρόμου του Μεταξιού (πηγή: Βικιπαίδεια)

  

Οι ανακαλύψεις

 

Βασικά σημεία

 

1. Τα κίνητρα και οι προϋποθέσεις

(α) τα κίνητρα

Οι λόγοι που ώθησαν τους Ευρωπαίους να ταξιδέψουν σε μακρινούς τόπους ήταν:

• κυρίως οικονομικοί: έψαχναν για χρυσό, καρυκεύματα και αρώματα.
• πολιτικοί: οι φιλοδοξίες των ηγεμόνων
• επιστημονικοί: η περιέργεια
• θρησκευτικοί: η διάδοση του Χριστιανισμού.

 

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (33) – Η φεουδαρχία στη Δυτική Ευρώπη

Τελετή της περιβολής: αντίγραφο από χειρόγραφο των ετών 1373-1376 [πηγή: Wikipedia]

 

Η φεουδαρχία στη Δυτική Ευρώπη

 

Βασικά σημεία

 

1. Συνθήκες διαμόρφωσης

(α) η οικονομία τον Μεσαίωνα:

Την εποχή εκείνη ο πλούτος προερχόταν από τη γεωργική παραγωγή. Η οικονομία δηλαδή ήταν κατά βάση αγροτική.

 

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (32) – Μετανάστευση γερμανικών φύλων - Καρλομάγνος

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και οι βόρειοι γείτονές της λίγο πριν από τη μετανάστευση των λαών

[πηγή: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία, Β΄ Γυμνασίου, σελ.22 (εκπαίδευση Μουσουλμανοπαίδων)]

 Οι συνέπειες της μετανάστευσης των γερμανικών φύλων για την Ευρώπη

 

Βασικά σημεία

 

1. Η μεγάλη μετανάστευση των λαών

(α) οι Βάρβαροι και η προέλευσή τους

Ο όρος Βάρβαροι, που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμαίοι, αναφέρεται σε διάφορα γερμανικά φύλα και στους Ούννους (ασιατικός λαός), που εισέβαλλαν κατά περιόδους στα ρωμαϊκά εδάφη. Οι Ούννοι τελικά διασκορπίστηκαν, ενώ τα γερμανικά φύλα έκαναν μόνιμες εγκαταστάσεις μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι οποίες εξελίχθηκαν σε βασίλεια.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (31) - Ο Ελληνισμός υπό βενετική και οθωμανική κυριαρχία

Βασικά σημεία

 

1. Οι Έλληνες υπό βενετική κυριαρχία

 

Συνθήκες διαβίωσης

Στις βενετοκρατούμενες περιοχές επιβλήθηκε το φεουδαρχικό σύστημα, που κατά τόπους συνάντησε αντιδράσεις του πληθυσμού.

Ωστόσο, η Βενετία επέτρεπε τη μετακίνηση υπόδουλων για σπουδές σε ιταλικές πόλεις. Έτσι, αρκετοί Επτανήσιοι, Κρητικοί και Κύπριοι σπούδασαν σε ιδρύματα της Φλωρεντίας, της Πάδοβας και της ίδιας της Βενετίας.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (30) – Επανάληψη: Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου, 11ος – 15ος αι. (χρονογραμμή)

Παρακάτω θα βρείτε μία χρονογραμμή, που θα σας βοηθήσει να ξαναθυμηθείτε και να τοποθετήσετε πιο καθαρά στον άξονα του χρόνου τα βασικά σημεία των ενοτήτων που αναφέρονται στους τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου. Τα κείμενα είναι παρμένα κυρίως από το σχολικό βιβλίο, περιλαμβάνουν πολύ βασικές πληροφορίες και δεν εξαντλούν το αναφερόμενο θέμα· περισσότερα θα διαβάσετε στο βιβλίο και στα σχεδιαγράμματα των αναρτήσεων του ιστολογίου.

Όπως θα παρατηρήσετε, κάποιες χρονολογίες σημειώνουν φαινόμενα που εξελίχθηκαν στη διάρκεια πολλών χρόνων· αυτό έγινε καθαρά για τις ανάγκες κατασκευής της χρονογραμμής και για τηρηθεί η σειρά των ενοτήτων που υιοθετεί το σχολικό εγχειρίδιο. Πατώντας εδώ θα δείτε την εφαρμογή σε πλήρη οθόνη.

 

❦

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (29) - Εικαστικές Τέχνες και Μουσική

Ο Χριστός Παντοκράτωρ, τμήμα από βυζαντινό ψηφιδωτό της Δέησης στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, 1261 (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Εικαστικές Τέχνες και Μουσική

 

Βασικά σημεία

 

1. Αρχιτεκτονική

(α) βασικές αρχιτεκτονικές μορφές:

• βασιλική με τρούλο,
• σταυροειδής με τρούλο· παραλλαγές: αγιορείτικος τύπος (με τρεις κόγχες) και πεντάτρουλος.
• οκταγωνικός (11^ος κεξ.)

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (28) - Επιστήμη και Τεχνολογία

Μικρογραφία χειροσίφωνα υγρού πυρός από το έργο Πολιορκητικά του Ήρωνος του Βυζάντιου, 10ος αι. (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Επιστήμη και Τεχνολογία

 

Βασικά σημεία

 

1. Επιστήμες

Τα επιστημονικά πεδία που κυρίως αναπτύχθηκαν στο Βυζάντιο ήταν το Δίκαιο, η Ιατρική, η Αστρονομία, τα Μαθηματικά και η Γεωγραφία. Οι φυσικές επιστήμες δεν καλλιεργήθηκαν ιδιαίτερα λόγω της επίδρασης της θρησκείας στη σκέψη και στη ζωή των Βυζαντινών.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (27) - Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

 

Μικρογραφία σε χειρόγραφο. Αναπαράσταση βυζαντινού παλατιού. (© Σύνοψις Ιστοριών Ιωάννου Σκυλίτζη, Ισπανία, Μαδρίτη, Εθνική Βιβλιοθήκη) [πηγή: ιστοσελίδα Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών]

 

Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

 

Βασικά σημεία

 

1. Η οικογενειακή ζωή

(α) τα έθιμα του γάμου στη βυζαντινή κοινωνία

• Ο γάμος επιτρεπόταν από την εφηβική ηλικία.
• Πριν τον γάμο γινόταν ο αρραβώνας και υπογραφόταν το προικοσύμφωνο.
• Υπήρχε η συνήθεια του γαμήλιου γλεντιού.
• Το διαζύγιο επιτρεπόταν, αν και η Εκκλησία είχε αντιρρήσεις.

 

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (26) - Εξάπλωση των Τούρκων και η Άλωση της Πόλης (image hotspot)

 

 

Ένα image hotspot με βασικές πληροφορίες για την επέκταση των Οθωμανών Τούρκων στη Μικρασία και στα Βαλκάνια 

και για την άλωση της Κωνσταντινούπολης

 

❦

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (25) - Η άλωση της Πόλης - 3 (πηγές)

Η Κωνσταντινούπολη. Διακρίνονται τα τείχη και η αλυσίδα που έκλεινε την είσοδο του Κεράτιου κόλπου (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Δύο αποσπάσματα για την άλωση από ιστορικούς της εποχής εκείνης, τον Γεώργιο Φραντζή ή Σφραντζή και τον Κριτόβουλο τον Ίμβριο, σε παράφραση Γιώργου Κοτζιούλα. Περισσότερες πληροφορίες στο ιστολόγιο του Ν. Σαραντάκου, απ'  όπου πήρα τα κείμενα.

 

♦

 

ΤΟ ΨΥΧΟΡΡΑΓΗΜΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

ΕΝΩ Η ΠΟΛΗ ΕΠΕΡΙΜΕΝΕ ΤΗΝ ΕΙΣΒΟΛΗ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ

Οι τελευταίοι εμψυχωτικοί λόγοι του Αυτοκράτορος

Η ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΝΥΧΤΑ ΤΗΣ 28ΗΣ ΜΑΙΟΥ, ΟΠΩΣ ΤΗΝ ΑΦΗΓΕIΤΑΙ Ο ΦΡΑΝΤΖΗΣ

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (24) - Η άλωση της Πόλης - 2 (ντοκιμαντέρ και διαδραστική άσκηση)

 

Η άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)

 

Παρακολουθήστε ένα πολύ ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ του National Geographic. Παρακάτω θα βρείτε τα βασικά σημεία:

 

1'  Το ιστορικό πλαίσιο

• Σχίσμα των Εκκλησιών και μίσος Ορθόδοξων και Δυτικών.
• Άλωση από τους Φράγκους.
• Οι Τούρκοι περνούν στα ευρωπαϊκά εδάφη. Κατάληψη Θεσσαλονίκης και Ιωαννίνων.
• Η σύνοδος Φερράρας-Φλωρεντίας και η ένωση των Εκκλησιών: μία ύστατη προσπάθεια για βοήθεια από τη Δύση.

 

9' Η άνοδος του Μωάμεθ στον θρόνο

• Κατασκευή του Ρούμελη Χισάρ.
• Ο Παλαιολόγος προετοιμάζει την Πόλη για πολιορκία.
• Η περίφημη αλυσίδα του Κεράτιου κόλπου σφράγιζε τις πύλες των τειχών που έβλεπαν τη θάλασσα.
• Ο γενουάτης διοικητής της Χίου Ιουστινιάνης με τους μαχητές του και άλλοι δυτικοί βρίσκονται ανάμεσα στους υπερασπιστές της Πόλης. Συνολικά δεν ξεπερνούσαν τις 8.000.

 

17' Αρχή της πολιορκίας

Οι πολιορκητές υπερείχαν σε στρατιωτικές δυνάμεις (160.000), στόλο και πυροβολικό. Σέρβοι και Έλληνες μεταξύ των πολιορκητών.

 

23' Συγκρούσεις στη θάλασσα.

• Ο Φλαντανελάς εναντίον των Τούρκων.
• Μεταφορά τουρκικών πλοίων μέσω της στεριάς από τον Βόσπορο στον Κεράτιο.

 

31' Τελική επίθεση

• Ο Μωάμεθ Β΄προτείνει στον Παλαιολόγο να παραδοθεί, αλλά αυτός απορρίπτει την πρόταση. Ο Μωάμεθ υπόσχεται στους στρατιώτες του τριήμερη λεηλασία της Πόλης.
• Ο Μωάμεθ Β΄ χρησιμοποιεί όλες του τις δυνάμεις -ακόμη και την προσωπική του φρουρά.

 

43' Η Πόλις εάλω

• Οι Τούρκοι ναύτες εγκαταλείπουν τα πλοία τους, γιατί βιάζονται να λαφυραγωγήσουν.
•  Ο Ιουστινιάνης, τελικά, κατάφερε να διαφύγει με πλοίο και πέθανε στη Χίο.
•  Ο Μωάμεθ Β΄ ορίζει πατριάρχη τον Γεώργιο Σχολάριο ή Γεννάδιο. 

❧

Άσκηση

Αφού παρακολουθήσετε το ντοκιμαντέρ, δοκιμάστε τις γνώσεις σας λύνοντας την παρακάτω διαδραστική άσκηση:

 

❦

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (23) - Η άλωση της Πόλης - 1 (σχεδιάγραμμα)

 

Η ανατολική Μεσόγειος λίγο πριν την Άλωση (πηγή: Βικπαίδεια)

 

Η άλωση της Πόλης

 

Βασικά σημεία

 

1. Πολιορκία και άλωση της Πόλης

 (α) οι επιτυχίες του Μουράτ Β΄:

Ο σουλτάνος Μουράτ Β΄ κατάφερε να σταθεροποιήσει το κράτος των Οθωμανών και στη συνέχεια:

• κατάκτησε τα Γιάννενα, τη Θεσσαλονίκη (1430) και νίκησε τους σταυροφόρους στη Βάρνα (1444).
• προετοίμασε την πολιορκία της Πόλης.

Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (22) - Εξάπλωση των Τούρκων και τελευταίες προσπάθειες για την ανάσχεσή τους

Εξάπλωση Οθωμανών στην Ευρώπη και στην Εγγύς Ανατολή (πηγή: Wikimedia Commons)

 

 

Εξάπλωση των Τούρκων και τελευταίες προσπάθειες για την ανάσχεσή τους

 

Βασικά σημεία

 

1. Οι Οθωμανοί και οι κατακτήσεις τους

(α) προέλευση

Oι Οθωμανοί Τούρκοι ήταν μία τουρκική φυλή που ήρθε από την Ανατολή και εγκαταστάθηκε κοντά στην Προύσα της Μικρασίας. Οφείλουν το όνομά τους στον ηγεμόνα τους (σουλτάνο) Οθμάν ή Οσμάν.