Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης - Μέρος 2ο: Έλληνες Ναυτικοί στις Ισπανικές Αποστολές: Η Άγνωστη Οδύσσεια (Μπασιάς Παναγιώτης)

 

Στόχος της αποστολής του Μαγγελάνου ήταν τα νησιά Μολούκες, γνωστά και ως Νησιά των Μπαχαρικών. Από εκεί οι Πορτογάλοι αρχικά (τον 16ο αι.) και αργότερα οι Ισπανοί, οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί μετέφεραν γαρίφαλο (τον αποξηραμένο καρπό και όχι το γνωστό λουλούδι) και μοσχοκάρυδο στις ευρωπαϊκές αγορές. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Εισαγωγή

Όταν σκεφτόμαστε τις μεγάλες εξερευνητικές αποστολές του 15ου και 16ου αιώνα —τον Κολόμβο, τον Μαγγελάνο, τον Ελκάνο— συνήθως φανταζόμαστε Ισπανούς και Πορτογάλους ναυτικούς να σχίζουν τα άγνωστα νερά του Ατλαντικού. Αυτό που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι ανάμεσα στα πληρώματα αυτών των ιστορικών αποστολών βρίσκονταν ναυτικοί διαφόρων εθνικοτήτων και μάλιστα Έλληνες ναυτικοί, έμποροι και τυχοδιώκτες, που άφησαν τα ίχνη τους από τη Σεβίλλη ως τη Χιλή και από τα νησιά των Μπαχαρικών ως τα παράλια του Περού.

 

Η παρουσία των Ελλήνων σε μεγάλα λιμάνια

Από τα τέλη του 15ου αιώνα, Έλληνες είχαν ήδη εγκατασταθεί στα μεγάλα λιμάνια των Ισπανικών και Πορτογαλικών αυτοκρατοριών. Η παρουσία τους δεν ήταν τυχαία: η Ιβηρία της εποχής αποτελούσε το μεγαλύτερο ναυτιλιακό κέντρο του κόσμου, και οι Έλληνες —με μακραίωνη ναυτική παράδοση, ιδίως από νησιά όπως η Ρόδος, η Χίος, η Κρήτη και η Κεφαλλονιά— ήταν περιζήτητοι ως έμπειροι ναυτικοί, πλοηγοί και λοστρόμοι. Ιδιαίτερα στη ναυτική συνοικία Τριάνα (Triana) της Σεβίλλης βρίσκουμε εγκατεστημένους Έλληνες με ισπανικά ονόματα όπως Jerónimo Sánchez ή Antón Martínez Griego.

 

Ο Εξισπανισμός των Επωνύμων

Η αλλαγή επωνύμου δεν ήταν πάντα αναγκαστική. Πολλοί Έλληνες την επέλεγαν οικειοθελώς για λόγους πρακτικούς: για να παρακάμψουν απαγορεύσεις που αφορούσαν τους «μη φυσικούς» (naturales) Ισπανούς, για να ενταχθούν στην τοπική κοινωνία ή για να αποφύγουν τον κοινωνικό στιγματισμό ως ξένοι.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η οικογένεια του Jorge Griego, εύπορου εμπόρου της Λίμα στο Περού. Ο Jorge υιοθέτησε το κοινό ισπανικό επώνυμο Fernández, και τα παιδιά του στη συνέχεια άλλαξαν και αυτά επώνυμο σε de los Reyes —από το προσωνύμιο της Λίμα. Παρ' όλα αυτά, τόσο ο πατέρας όσο και τα παιδιά του συνέχισαν να δηλώνονται ως griegos ή naturales de Grecia.

Ένα από τα παιδιά του, ο Baltasar de los Reyes, έγινε γνωστός ως πρωτοπόρος στην εκκλησιαστική μουσική της ισπανοαμερικανικής αποικίας, ειδικεύθηκε στην κατασκευή εκκλησιαστικών οργάνων και εργάστηκε σε πόλεις όπως η Λίμα, η Αρεκίπα, το Κούσκο και το Σαντιάγο της Χιλής, όπου τελικά έγινε μοναχός.

 

Οι Έλληνες στην αποστολή του Μαγγελάνου

Η μεγαλύτερη συμμετοχή Ελλήνων σε μία εξερευνητική αποστολή ήταν αναμφίβολα αυτή του Φερδινάνδου Μαγγελάνου (1519–1522), που σκοπό είχε να φτάσει από τα δυτικά στα Νησιά των Μπαχαρικών. Από τους 265 άνδρες της αποστολής, 9 ήταν Έλληνες —η μεγαλύτερη ξένη εθνική ομάδα μετά τους Ιταλούς (27), τους Πορτογάλους (24) και τους Γάλλους (17). Οι Έλληνες ναυτικοί της αποστολής ήταν με βάση τον τόπο καταγωγής τους:

• από τη Ρόδο: Miguel Sánchez de Rodas, Miguel de Rodas και Felipe de Rodas.
• από τη Νάξο: Francisco Albo, Simón de Axio και Antón de Axio¹.
• από το Ναύπλιο: Nicolao Griego και Juan Griego.
• από την Κέρκυρα: Mateo de Gorfo.

Από αυτούς οι εξής τέσσερις δεν ολοκλήρωσαν την αποστολή:

• Antón de Axio: Ένας νεαρός από τη Νάξο, ο οποίος για άγνωστους λόγους δεν επιβιβάστηκε στα πλοία και δε συμμετείχε στην αποστολή.
• Simón de Axio: Γεννημένος στη Νάξο, βρισκόταν στο πλοίο Σαν Αντόνιο, το οποίο λιποτάκτησε και επέστρεψε από τα Στενά του Μαγγελάνου στην Ισπανία.
• Juan Griego: Επίσης από το Ναύπλιο, επιβιβάστηκε στο πλοίο Βικτόρια και εξαφανίστηκε στο Βορνέο.
• Mateo de Gorfo: Κερκυραίος, μεταφέρθηκε στο Βικτόρια και εξαφανίστηκε επίσης στο Βορνέο.

Η νήσος Βόρνεο στη θαλάσσια ΝΑ Ασία (πηγή: Βικιπαίδεια)

Οι επόμενοι πέντε κατάφεραν να επιστρέψουν στην Ισπανία μετά από ένα ταξίδι που στοίχισε τη ζωή σε πάνω από 200 άνδρες —το μικρότερο ποσοστό απωλειών σε αναλογία με οποιαδήποτε άλλη εθνική ομάδα.

• Felipe de Rodas: από τη Ρόδο, πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Πορτογάλους στο Πράσινο Ακρωτήρι κατά την επιστροφή της αποστολής. Έναν μήνα περίπου μετά απελευθερώθηκε και επέστρεψε στην Ισπανία.
• Miguel de Rodas: ναύκληρος² και εξάδελφος του Felipe, ένας από τους 4 Έλληνες που γύρισαν στη Σεβίλλη τον Σεπτέμβριο του 1522.
• Miguel Sánchez de Rodas: από τη Ρόδο, ήταν ναυτικός στο πλοίο Βικτόρια και επιζών της αποστολής.
• Nicolao Griego: από το Ναύπλιο, υπήρξε ναύτης του Βικτόρια και επίσης επιζών της αποστολής.
• Francisco Albo: πιλότος ή αλλιώς πλοηγός του πλοίου, ο οποίος συνέγραψε το ένα από τα δύο ημερολόγια της αποστολής, με τίτλο Derrotero.

Ο Ναξιώτης Francisco Albo ήταν ο ελάχιστα γνωστός πλοηγός του πλοίου που κατάφερε να επιστρέψει στην Ισπανία, του Βικτόρια. Η συμβολή του Albo αναδείχθηκε αργότερα, χάρη στο Derrotero του, το λεπτομερέστατο ημερολόγιο της αποστολής, που καλύπτει το διάστημα από τις 29 Νοεμβρίου 1519 ως τις 4 Σεπτεμβρίου 1522. Το κείμενο αυτό παρέμεινε για αιώνες μυστικό —ανέκδοτο και ανώνυμο—, ώστε οι λεπτομερείς τεχνικές πληροφορίες να μην πέσουν στα χέρια των ανταγωνιστών της Ισπανίας.

Το ημερολόγιο του Albo υπερτερεί αναμφισβήτητα στα τεχνικά δεδομένα έναντι της άλλης καταγραφής του ταξιδιού του Μαγγελάνου: της πιο διάσημης Relazione (Έκθεσης) του Ιταλού Antonio Pigafetta. Το κείμενο του Albo σημειώνει τις γεωγραφικές συντεταγμένες, τις αποστάσεις, τη μέθοδο ναυσιπλοΐας και τις αστρονομικές παρατηρήσεις. Η ακρίβειά του επαινέθηκε από πολλούς μελετητές και αξιοποιήθηκε στις μεταγενέστερες ισπανικές αποστολές.

Στις 18 Οκτωβρίου 1522, μαζί με τον Elcano και τον ταμία Hernando de Bustamante, ο Albo ήταν ανάμεσα στους πρώτους που παρουσιάστηκαν στον βασιλιά Κάρολο Ε΄ στο Βαλιαδολίδ, για να εκθέσουν τα αποτελέσματα της αποστολής.

 

Συμπέρασμα

Η ιστορία των Ελλήνων ναυτικών στις ισπανικές αποστολές είναι μια άγνωστη —αλλά εντυπωσιακή— σελίδα της ελληνικής διασποράς. Από τον Francisco Albo που κράτησε το ημερολόγιο του πρώτου περίπλου της Γης ως τον Baltasar de los Reyes που έφερε την εκκλησιαστική μουσική στη Χιλή, οι Έλληνες των αποστολών δεν ήταν απλώς παρατηρητές, ήταν πρωταγωνιστές σε μερικές από τις μεγαλύτερες εξερευνήσεις της ανθρωπότητας.

Ο Παναγιώτης Μπασιάς είναι μαθητής της Α΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλος της σχολικής ομάδας Erasmus+.

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

 

Σημειώσεις

1. Παρόλο που οι Ισπανοί ιστορικοί ταυτίζουν το τοπωνύμιο Axio με τη Χίο, ο Χασιώτης θεωρεί ότι πρέπει να ταυτιστεί με τη Νάξο (Ι. Χασιώτης, Ο Οδυσσέας στις θάλασσες του Νότου, σελ.79)

2. Ο ναύκληρος ή λοστρόμος (maestre ή contramaestre) τον 16ο αιώνα ήταν δεύτερος στην ιεραρχία του πλοίου μετά τον καπετάνιο. (Ι. Χασιώτης, ό.π., σελ.75)

 

Πηγές

• Ι. Κ. Χασιώτης, Ο Οδυσσέας στις θάλασσες του Νότου, Η ελληνική παρουσία στις υπερπόντιες κτήσεις της Ισπανίας (16ος-17ος αι.), εκδ. UNIVERSITY STUDIO PRESS, Θεσσαλονίκη 2022
• Πέδρο Ολάγια, Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης, βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2021

♦