Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης – Μέρος 4ο: Δύο πολύτιμες καταγραφές του ταξιδιού (Μιχαηλίδου Ανδρονίκη, Νάτση Φωτεινή)

 

Παγκόσμιος χάρτης από τον Battista Agnese, που δείχνει τον κόσμο όπως ήταν γνωστός το 1544. Στον χάρτη φαίνεται η διαδρομή που ακολούθησε ο Μαγγελάνος και, μετά τον θάνατό του, ο Ελκάνο. Επίσης, διακρίνεται η διαδρομή από το Κάντιθ της Ισπανίας στο Περού και το πέρασμα του Ισθμού του Παναμά. Αυτή ήταν η διαδρομή των πλοίων με τους θησαυρούς που μετέφεραν τεράστιες ποσότητες ασημιού από το Περού στην Ισπανία. (πηγή: Wikimedia Commons)

Ο Antonio Pigafetta, του οποίου η γέννηση τοποθετείται ανάμεσα στο 1480 και στο 1491 και ο θάνατος πιθανόν το 1534, ήταν Βενετός διανοούμενος, που γεννήθηκε στη Βιτσέντσα της σημερινής Ιταλίας. Είχε σπουδάσει αστρονομία, γεωγραφία και χαρτογραφία. Το 1519 συμμετείχε ως βοηθός του Μαγγελάνου στην ισπανική αποστολή που είχε ως σκοπό τη χαρτογράφηση ενός νέου δρόμου για τα Νησιά των Μπαχαρικών από τα δυτικά, αφού λόγω της συνθήκης της Τορδεσίγιας (El Tratado de Tordesillas, 7 Ιουνίου 1494) οι Ισπανοί δεν είχαν πρόσβαση στην ανατολική ζώνη του κόσμου. Ο Antonio Pigafetta ήταν ένας από τους 18 άνδρες (από τους περίπου 270) που πραγματοποίησαν ολόκληρο το ταξίδι και κατάφεραν να επιστρέψουν στην Ισπανία τον Σεπτέμβριο του 1522, υπό την διοίκηση του Χουάν Σεμπαστιάν Ελκάνο (Juan Sebastián Elcano). Αυτοί οι άνδρες ολοκλήρωσαν τον πρώτο περίπλου του κόσμου μέσα σε τρία χρόνια.

O Pigafetta είναι περισσότερο γνωστός ως χρονικογράφος του ταξιδιού. Κατά τη διάρκεια της αποστολής κρατούσε ημερολόγιο, το οποίο ήδη από τα μέσα του 16ου αιώνα παρέμενε το κατεξοχήν χρονικό του πρώτου περίπλου της Γης. Η Έκθεση (Relazione) του Pigafetta προβλήθηκε αρκετά όχι μόνο για ήταν το μόνο αφηγηματικό κείμενο που κάλυπτε το συγκεκριμένο κατόρθωμα, αλλά και γιατί ο συντάκτης του ήταν λόγιος, με ευγενική καταγωγή και είχε στενές σχέσεις με εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής του (στρατιωτικούς, διπλωμάτες, ιεράρχες και ηγεμόνες).

Ωστόσο, το 1837 ο θεμελιωτής της ναυτικής ιστοριογραφίας της Ισπανίας Martín Fernández de Navarrete εξέδωσε ένα ακόμα κείμενο που καταγράφει λεπτομερώς πληροφορίες για τον πρώτο περίπλου της Γης. Πρόκειται για το Ημερολόγιο Ναυσιπλοΐας του Francisco Albo, ενός Έλληνα ναυτικού από τη Νάξο, ο οποίος συμμετείχε στην αποστολή του Μαγγελάνου αρχικά ως ναύκληρος (contramaestre) στο πλοίο Trinidad και αργότερα ως πλοηγός του πλοίου Victoria, με το οποίο ολοκληρώθηκε ο πρώτος περίπλους της Γης.

Τρίγλωσση έκδοση (ισπανικά-ελληνικά-αγγλικά) του ναυτικού ημερολογίου που έγραψε ο Φρανθίσκο Άλμπο, Έλληνας πιλότος του πλοίου Βικτόρια, του μοναδικού καραβιού που επέζησε της αποστολής που ξεκίνησε ο Μαγγελάνος και αποπεράτωσε ο Ελκάνο. Η παρούσα έκδοση, που πραγματοποιήθηκε με την χορηγία του Ιδρύματος «Μαρία Τσάκος», είναι η πρώτη ολοκληρωμένη μετάφραση στην ελληνική γλώσσα αυτού του θεμελιώδους τεκμηρίου για την παγκόσμια ιστορία της ναυσιπλοΐας. Μετάφραση στα ελληνικά και επιμέλεια της έκδοσης: Pedro Olalla (πηγή: pedroolalla.com). Μπορείτε να διαβάσετε και να κατεβάσετε όλη την έκδοση από αυτόν τον σύνδεσμο.

Σε αντίθεση με άλλες αφηγηματικές πηγές, το έργο του Albo έχει καθαρά τεχνικό χαρακτήρα: περιλαμβάνει στοιχεία όπως πορείες, γεωγραφικές συντεταγμένες, αποστάσεις, τοπογραφία περιοχών και άλλες ναυτιλιακές παρατηρήσεις. Αυτό το καθιστά μία από τις πιο αξιόπιστες πηγές για την ακριβή ανασύνθεση της διαδρομής της αποστολής. Ο Albo βασιζόταν σε προηγμένες για την εποχή μεθόδους ναυσιπλοΐας, όπως η παρατήρηση του ήλιου για τον υπολογισμό του γεωγραφικού πλάτους, γεγονός που δείχνει το υψηλό επίπεδο γνώσεων των ναυτικών της εποχής.

Η αξία του ημερολογίου του γίνεται ακόμη πιο εμφανής, όταν συγκριθεί με αυτό του Antonio Pigafetta. Ενώ ο Pigafetta επικεντρώνεται στην αφήγηση και την περιγραφή των εμπειριών, ο Albo παρέχει ακριβή και αντικειμενικά δεδομένα για το ταξίδι. Έτσι, οι δύο πηγές αλληλοσυμπληρώνονται και προσφέρουν μια ολοκληρωμένη εικόνα της αποστολής.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Ιωάννη Χασιώτη με το Ημερολόγιό του ο Albo δεν στόχευε μόνο στην απλή καταχώριση των ναυσιπλοϊκών δεδομένων της αποστολής, αλλά και στη διευκόλυνση των ναυτικών που θα αναλάμβαναν στο εξής να πραγματοποιήσουν ανάλογες αποστολές στα ίδια μέρη¹, ενώ, όπως επισημαίνεται από τον ιστορικό Πέδρο Ολάγια², το κείμενο του Άλμπο είναι ένα από τα πιο πολύτιμα ντοκουμέντα της Ιστορίας της Ναυσιπλοΐας και αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο των Ελλήνων ναυτικών στην επιτυχία του πρώτου περίπλου της Γης.

Η Ανδρονίκη Μιχαηλίδου και η Φωτεινή Νάτση είναι μαθήτριες της Β΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλη της σχολικής ομάδας Erasmus+.

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

Σημειώσεις

1. Ιωάννης Κ. Χασιώτης, Ο Οδυσσέας στις θάλασσες του Νότου, σελ.83-84.

2. Πέδρο Ολάγια, Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης, σελ.39.

 

Πηγές

• Ι. Κ. Χασιώτης, Ο Οδυσσέας στις θάλασσες του Νότου, Η ελληνική παρουσία στις υπερπόντιες κτήσεις της Ισπανίας (16ος-17ος αι.), εκδ. UNIVERSITY STUDIO PRESS, Θεσσαλονίκη 2022
• Πέδρο Ολάγια, Έλληνες ναυτικοί στον πρώτο περίπλου της Γης, βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2021
• Antonio Pigafetta - άρθρο στη Βικιπαίδεια.
• Ιστότοπος του συγγραφέα, ελληνιστή και κινηματογραφιστή Πέδρο Ολάγια.

♦