Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (2) - Πριν ξεκινήσουμε...

 

Ένα μακρύ και δύσκολο ταξίδι ή, αλλιώς, Η Οδύσσεια

Παρακολουθήστε ένα σύντομο βίντεο με ελληνικούς υπότιτλους που παρουσιάζει βασικές πληροφορίες για την Οδύσσεια. Τα κύρια θέματα:

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (1) - διδακτέα ύλη και νέος τρόπος εξέτασης (ενημέρωση Σεπτέμβριος 2022)

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Αναλυτικές οδηγίες για τη διδασκαλία της Οδύσσειας περιλαμβάνονται στο ηλεκτρονικό έγγραφο (σελ.68) του Υπουργείου Παιδείας. Παρακάτω θα διαβάσετε τα κυριότερα σημεία:

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (12) – ψ 89-381

Joseph Wright of Derby, Η Πηνελόπη ξηλώνει το πανί. (πηγή: Wikimedia Commons)

ψ 89-381, η αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη

 

Βασικά σημεία

 

1. Τα στάδια της αναγνώρισης

• πρώτο στάδιο (στ. 89-96)

Η Ευρύκλεια έχει ήδη ανακοινώσει χαρούμενη στην Πηνελόπη την επιστροφή του Οδυσσέα και τον φόνο των μνηστήρων. Καλεί την Πηνελόπη να δει με τα μάτια της και μάλιστα δέχεται να χάσει τη ζωή της, αν αποδειχθεί ότι εξαπατά την κυρία της. Η Πηνελόπη είναι δύσπιστη και δε δείχνει τον αναμενόμενο ενθουσιασμό· παρόλα αυτά θα κατέβει να δει τον γιο της και τον φονιά των μνηστήρων. Ας σημειωθεί ότι δεν αναφέρει ακόμη το όνομα του Οδυσσέα: θέλει να βεβαιωθεί πρώτα η ίδια. Όχι άστοχα ο ποιητής της αποδίδει τα χαρακτηριστικά επίθετα λογική και φρόνιμη (στ.92).

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (11) – Οδύσσεια, χ 1-446

Ο φόνος των μνηστήρων από τον Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο (ερυθρόμορφος κρατήρας από την Καμπανία, περ. 330 π.Χ., Λούβρο, πηγή Wikipedia)

 

χ 1-446 Μνηστηροφονία

Βασικά σημεία:

1. Οι κατηγορίες που απευθύνει ο Οδυσσέας στους μνηστήρες

Μετά την επιτυχία του στο αγώνισμα του τόξου ο Οδυσσέας είναι έτοιμος να πάρει την εκδίκησή του: ρίχνει την πρώτη σαΐτα στον ανυποψίαστο Αντίνοο, την ώρα που αυτός σηκώνει την κούπα να πιει κρασί. Οι μνηστήρες, μόλις τον βλέπουν να πέφτει νεκρός, ανάστατοι απειλούν τον Οδυσσέα με θανάτωση. Αυτός αποκαλύπτεται (Σκυλιά, που λέγατε δεν θα γυρίσω πια στον τόπο μου, μετά της Τροίας τον πόλεμο) και απαριθμεί τις αδικίες τους, πριν τους τιμωρήσει γι’ αυτές:

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (10) - Οδύσσεια, π 1-336

Ο Οδυσσέας κάθεται δίπλα στη φωτιά, ενώ ο Εύμαιος υποδέχεται τον Τηλέμαχο. Έργο του Giovanni Buonaventura Genelli (1798-1868) [πηγή: Βικιπαίδεια]

π 1-260 αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο 

Σχολιασμός:

Στο απόσπασμα αυτό ο αναγνώστης ίσως θεωρήσει ότι ο ποιητής καθυστερεί αδικαιολόγητα την αποκάλυψη του Οδυσσέα. Γιατί άραγε ο πατέρας δεν αγκαλιάζει αμέσως με λαχτάρα τον μονάκριβο γιο του;

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (9) - Οδύσσεια, ι 240-512

Ο Οδυσσέας και οι άνδρες του τυφλώνουν τον Πολύφημο
(λεπτομέρεια πρωτοαττικού αμφορέως, περ. 650 π.Χ., Μουσείο Ελευσίνας)
[πηγή: Βικιπαίδεια]

ι 240-512

η τύφλωση του Πολύφημου

Βασικά σημεία:

1. Πώς ζει και πώς συμπεριφέρεται ο Κύκλωπας; (στ. 240-344)

Το πρώτο μέρος της ενότητας μας δίνει αρκετές πληροφορίες για τον τρόπο ζωής, τον χαρακτήρα και τη νοοτροπία του Πολύφημου. Από την αφήγηση του Οδυσσέα μπορούμε να καταλάβουμε ότι ο Κύκλωπας, που έχει για σπίτι μια σπηλιά, ασχολείται με την κτηνοτροφία και είναι καλός γνώστης των σχετικών εργασιών:

Mπαίνοντας στη σπηλιά κοιτούσαμε έκθαμβοι το καθετί:
γεμάτα από τυριά πανέρια καλαμένια· στις μάντρες να στενάζουν
ερίφια κι αρνιά, με τάξη όμως μεταξύ τους χωρισμένα·
Ύστερα γονατίζοντας πήρε να αρμέγει πρόβατα και γίδια που βελάζουν [...].
[Έπηξε το μισό γάλα για να γίνει τυρί και κράτησε το άλλο μισό για να πίνει.]

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (8) - Οδύσσεια, ζ 139-259

Ναυσικά (1878) του Frederic Leighton (1830-1896) [πηγή: Βικιπαίδεια]

ζ 139-259 

H συνάντηση του Οδυσσέα με τη Ναυσικά

Βασικά σημεία:

1. Η επέμβαση της θεάς Αθηνάς

H Αθηνά επεμβαίνει στην εξέλιξη της δράσης προετοιμάζοντας τη συνάντηση Οδυσσέα και Ναυσικάς, ώστε η κοπέλα να τον βοηθήσει (στ. 142-144). Η θεά πραγματοποιεί το σχέδιο ως εξής: 

(α) κάνει τη Ναυσικά να ρίξει τη μπάλα στο ποτάμι και τα κορίτσια να φωνάξουν απογοητευμένα. Ο Οδυσσέας, φυσικά, ξυπνά και σκέφτεται να τις πλησιάσει (στ. 145-148). 

(β) δίνει θάρρος στη Ναυσικά να σταθεί απέναντι στον ταλαιπωρημένο αλλά αποκρουστικό στην εμφάνιση Οδυσσέα και να του μιλήσει, την ώρα που οι άλλες κοπέλες, τρομαγμένες τρέχουν εδώ κι εκεί (στ. 173-175). 

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (7) - Οδύσσεια, ε 165-251

Άρνολντ Μπέκλιν, Οδυσσέας και Καλυψώ (1883). Πηγή: Βικιπαίδεια

ε 165-251

H ζωή του Οδυσσέα στην Ωγυγία, Διάλογος Καλυψώς-Οδυσσέα

Βασικά σημεία:
1. Πώς περνά ο Οδυσσέας κοντά στην Καλυψώ;
2. Η Καλυψώ ανακοινώνει στον Οδυσσέα το νόστο του. 

3. Με ποια επιχειρήματα η Καλυψώ προσπαθεί να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της και γιατί εκείνος αρνείται;

Ανάπτυξη:
1. Ο Οδυσσέας είναι δυστυχισμένος στο νησί της Ωγυγίας, κοντά στην Καλυψώ. Ο πόθος του νόστου τον βασανίζει, όπως φαίνεται ξεκάθαρα από τους αρχικούς στίχους (167-175) της ενότητας:

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (6) - Οδύσσεια, α 361-497

Πηνελόπη (1519) από τον ιταλό ζωγράφο και γλύπτη Domenico Beccafumi (1484-1551)

α 361-497, στο παλάτι του Οδυσσέα· πρώτη εμφάνιση της Πηνελόπης

Βασικά σημεία:

1. Η στάση του Τηλέμαχου.

2. Ο χαρακτηρισμός των προσώπων του έπους (ηθογράφηση).

3. Η κατάσταση στην Ιθάκη και στο παλάτι του Οδυσσέα.

Ανάπτυξη:

1. Από την ανάγνωση της ενότητας προκύπτει πως η προσπάθεια της Αθηνάς να παροτρύνει τον Τηλέμαχο να αναλάβει τις ευθύνες του δεν πήγε χαμένη. Πρέπει να ξεχάσουμε το συνεσταλμένο και αναποφάσιστο Τηλέμαχο· ο νέος είναι πλέον ώριμος να πάρει την τύχη του σπιτιού του στα χέρια του. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από τον τρόπο που μιλά στη μητέρα του, την Πηνελόπη (στ. 401 «σ’ αυτό το σπίτι εγώ είμαι ο κυβερνήτης»), από τον τρόπο που προειδοποιεί τους μνηστήρες (στ. 418-9 «έξω από το παλάτι πια· αλλού να ψάξετε για τα έτοιμα τραπέζια») αλλά και από την αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετωπίζει στη συνέχεια τον Αντίνοο και τον Ευρύμαχο, δύο πολύ σημαντικούς μνηστήρες.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (5) - Οδύσσεια, α 174-360

α 174-360, διάλογος Αθηνάς και Τηλέμαχου

Βασικά σημεία:

1. Ποιος ο σκοπός της συνάντησης Αθηνάς και Τηλέμαχου;

2. Οι συμβουλές της Αθηνάς.

3. Ενανθρώπιση και επιφάνεια της Αθηνάς.

Ανάπτυξη:

1. Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί για ποιο λόγο η Αθηνά επισκέπτεται τον Τηλέμαχο, αφού στη συνέλευσή τους οι θεοί αποφάσισαν την επιστροφή του Οδυσσέα.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (4) - Οδύσσεια, α 109-173

... η Αθηνά Παλλάδα, λάμποντας τα μάτια (πίνακας του Δ. Μπισκίνη)

Οδύσσεια α 109-173, η Αθηνά από τον Όλυμπο στην Ιθάκη

Βασικά σημεία:

1. Το σχέδιο της Αθηνάς

Είδαμε στην προηγούμενη ενότητα ότι η θεά Αθηνά προτείνει ένα σχέδιο με δύο σκέλη για την επιστροφή του Οδυσσέα: πρώτα να σταλεί ο Ερμής στο νησί της Ωγυγίας, για να ειδοποιήσει την Καλυψώ ότι οι θεοί επιθυμούν τον νόστο του Οδυσσέα· στη συνέχεια, η ίδια η Αθηνά να πάει στην Ιθάκη για να παρακινήσει τον Τηλέμαχο να αναζητήσει τον πατέρα του. Στην ενότητα αυτή βλέπουμε να πραγματοποιείται πρώτα το β΄ σκέλος του σχεδίου.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (3) - Οδύσσεια, α 26-108

Ο Δίας της Σμύρνης (βρέθηκε στη Σμύρνη το 1680)

Οδύσσεια α 26-108, το πρώτο συμβούλιο των θεών

Βασικά σημεία:

1ο μέρος: α 26-72

1. Ποια πρόσωπα παίρνουν το λόγο και για ποιους μιλούν;

(α) στον στίχο 36 ο Δίας μιλά για Αίγισθο, ο οποίος ξελόγιασε την Κλυταιμνήστρα, τη γυναίκα του Αγαμέμνονα, και μαζί της σχεδίασε την εξόντωσή του. 

Για ποιο λόγο όμως αναφέρει την ιστορία του Αίγισθου; Ποια σχέση έχει με την ιστορία του Οδυσσέα; Αν και φαινομενικά άσχετες οι δύο υποθέσεις μεταξύ τους, ωστόσο η ιστορία του Αίγισθου δίνει μια πολύ χρήσιμη πληροφορία: φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο πρόκειται οι θεοί να αντιμετωπίσουν κάθε άδικο και ασεβή. Ο Αίγισθος αδίκησε τον Αγαμέμνονα και πλήρωσε με τη ζωή του· άρα, οι άδικοι δε θα μείνουν ατιμώρητοι από τους θεούς. Μήπως αυτό μας λέει κάτι για την τύχη των μνηστήρων που εκμεταλλεύονται την απουσία του Οδυσσέα και γλεντούν στο παλάτι του χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανένα; 

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (2) - Οδύσσεια, α 1-25

Όμηρος, προτομή μαρμάρινη (1ος-2ος αι. μ.Χ.) Ρώμη, Βάιες, The British Museum

Οδύσσεια α 1-25, Προοίμιο

Βασικά σημεία:

1. Τι είναι το προοίμιο;	Προοίμιο ενός έργου είναι η εισαγωγή του, όπου μαθαίνουμε το θέμα και τον πρωταγωνιστή (ή πρωταγωνιστές). Δες περισσότερες λεπτομέρειες στην υποσημείωση 1 της σελ.17.
2. Τα δύο προοίμια της Οδύσσειας: ποιος μιλά και ποια τα θέματά τους;	Στο 1ο προοίμιο (στ.1-13) ακούμε τη φωνή του ποιητή. Τα θέματά του: (α) μερικές από τις περιπέτειες του Οδυσσέα:        - κατέκτησε την Τροία,        - περιπλανήθηκε στα πέρατα του κόσμου,        - γνώρισε πολλές πόλεις και ανθρώπους,        - έχασε τους συντρόφους του· (β) οι ιδιότητες του κεντρικού ήρωα: κοσμογυρισμένος, κατακτητής, σοφός, έμπειρος, ταλαιπωρημένος, φιλάνθρωπος. Στο 2ο προοίμιο (στ.14-25) ακούμε τη φωνή της Μούσας. Τα θέματα: (α) ο Οδυσσέας βρίσκεται στο νησί της Καλυψώς και θέλει να επιστρέψει στην Ιθάκη· (β) ο Οδυσσέας θα γυρίσει στο νησί του, αλλά εκεί τον περιμένουν άλλες περιπέτειες.
3.  Ποιοι εμποδίζουν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη και γιατί; Ποιοι φαίνεται ότι θα τον βοηθήσουν;	Τον εμποδίζουν η νύμφη Καλυψώ, που τον θέλει κοντά της και ο θεός Ποσειδώνας, γιατί του τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο. Οι υπόλοιποι θεοί τον συμπαθούν και θα τον βοηθήσουν (στ.23).
4. Λογοτεχνικοί όροι: κύκλος, in medias res, μεταφορά.	(α) κύκλος ή κυκλικό σχήμα: δες την υποσημείωση 8, σελ.18. Παράδειγμα: 1 Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις … 12 Από όπου θες, Θεά, ξεκίνα την αυτήν την ιστορία … (β) μεταφορά· μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα: 2-3 αφού της Tροίας / πάτησε το κάστρο το ιερό 5 … πάθη πολλά που τον σημάδεψαν 6 σηκώνοντας το βάρος ... 11 ... κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα. (γ) in medias res: δες την υποσημείωση 9, σελ.18.

 ❦