Καστοριάδης Κορνήλιος, Αν δεν υπάρχει έρωτας στην εκπαίδευση, δεν υπάρχει εκπαίδευση

Θα έλεγα πρώτα πρώτα ότι δεν μπορούμε να χωρίσουμε την εκπαίδευση από τη συνολική κοινωνική κατάσταση. Ο μακαρίτης, ο  καημένος ο Πλάτων έλεγε ήδη ότι ακόμα και οι τοίχοι της πόλης εκπαιδεύουν τους ανθρώπους και νομίζω ότι αυτό είναι μια τρομερά σημαντική και βαριά αλήθεια. Η εκπαίδευση ενός ανθρώπου, η παιδεία ενός ανθρώπου αρχίζει από την ηλικία μηδέν και φτάνει ως την ηλικία ωμέγα, δηλ. τη στιγμή που θα πεθάνει, συνεχώς διαμορφώνεται αυτός ο άνθρωπος. Διαμορφώνεται από τι; Διαμορφώνεται από όλα όσα προσλαμβάνει. Διαμορφώνεται από όλα όσα είναι γύρω του. Λοιπόν, τί διαμόρφωση υφίστατο ένας αρχαίος Αθηναίος περπατώντας, βλέποντας την Ακρόπολη, την Αγορά, τη Στοά και τα λοιπά και τα λοιπά και τί διαμόρφωση υφίσταται ένας σημερινός Αθηναίος ζώντας μέσα σε αυτό το φρικτό τερατούργημα που λέγεται Αθήνα και που έγινε τερατούργημα μέσα σε σαράντα χρόνια, δυνάμει όλων των μεγαλοφυών πολιτικών μας; Δεν είναι έτσι!... Ή τι διαμόρφωση υφίστατο ένας αρχαίος Αθηναίος βλέποντας τραγωδίες στο θέατρο του Διονύσου και τί διαμόρφωση υφίσταται σήμερα ένας άνθρωπος βλέποντας τις διαφημίσεις της τηλεόρασης, δεν ξέρω τι!...

Μια διάλεξη για τον Καβάφη

Ο καθηγητής Δημήτρης Πολυχρονάκης μιλά για τον κριτικό Καβάφη. Μπορείτε να παρακολουθήσετε το βίντεο και στο YouTube (αρχίζει στο 6΄). Για όσους δεν αντέχουν τις ομιλίες, ακολουθεί μια απομαγνητοφώνηση των κύριων σημείων της διάλεξης. Στο τέλος υπάρχουν και οι απαντήσεις του ομιλητή σε ερωτήσεις του κοινού. Οι υπογραμμίσεις είναι δικές μου.

Ο Γιώργος Σεφέρης για τον Καβάφη

Ο Σεφέρης για τη χρήση της Ιστορίας από τον Καβάφη

Έτσι συλλογιζόμαστε τον Καβάφη, τον ιστορικό ποιητή, δηλαδή τον ποιητή που η χρήση της Ιστορίας –η συγκινησιακή χρήση της Ιστορίας- του επιτρέπει να εκφραστεί καλύτερα. […] Οι εποχές που του παρέχουν τους ήρωές του δεν είναι γι’ αυτόν απλές αναδρομές ή προφάσεις, είναι ζωντανά πράγματα και παρόντα, που του επιτρέπουν να κινήσει τα πρόσωπά του όπως το θέλει η ιδιοσυγκρασία του.[1] 

Ο Τίμος Μαλάνος για τον Καβάφη

Τίμος Μαλάνος (1897-1984). Πηγή: ΕΚΕΒΙ

 

Παρακάτω θα βρείτε δύο αποσπάσματα από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του αλεξανδρινού λογοτέχνη και κριτικού Τίμου Μαλάνου [περισσότερες λεπτομέρειες στο σημείωμα του ΕΚΕΒΙ] με τίτλο Ο Καβάφης (εκδ. Δίφρος, 1957). Ο Μαλάνος, πέρα από τα πολύτιμα σχόλια που κάνει για το έργο του ποιητή, αναφέρει και πολλές πληροφορίες για τη ζωή και τον χαρακτήρα του Καβάφη, τα οποία εμπλουτίζει με στιγμιότυπα της προσωπικής του ζωής.

Κ.Π. Καβάφης: είπαν για το έργο του...

Η αρχαιομάθεια του Καβάφη

Ένα άλλο στοιχείο είναι η μεγάλη αρχαιομάθεια του Καβάφη. Ο Καβάφης δεν διάβαζε απλά τους αρχαίους, αλλά σε πολλά θέματα ταυτιζόταν απόλυτα μαζί τους, όπως ομολογεί ο ίδιος σε ένα αυτόγραφο σημείωμά του. «Εργάζομαι σαν τους αρχαίους. Έγραφαν ιστορία, έκαμναν φιλοσοφία, δράματα μυθολογικής τραγικότητος –ερωτοπαθείς– τόσοι τους –όμοια σαν εμένα».

Ράιος Δημ., καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Παν. Ιωαννίνων

Κ.Π. Καβάφης, στιγμιότυπα από τη ζωή του

Γρηγόριος Ξενόπουλος, Ένας ποιητής 

Είναι νέος, αλλ’ όχι εις την πρώτην νεότητα. Βαθειά μελαχροινός ως γηγενής της Αιγύπτου, με μαύρον μουστακάκι, με γυαλιά μύωπος, με περιβολής αλεξανδρινού κομψευομένου, αγγλίζουσαν ελαφρότατα, και με φυσιογνωμίαν συμπαθή, η οποία όμως εκ πρώτης όψεως δεν λέγει πολλά πράγματα. Υπό το εξωτερικόν εμπόρου, γλωσσομαθούς κ’ ευγενεστάτου και κοσμικού, κρύπτεται επιμελώς ο φιλόσοφος και ο ποιητής. Η ομιλία του η ζωηρά, η σχεδόν στομφώδης και υπερβολική, και οι τρόποι του οι πάρα πολύ αβροί, και όλες εκείνες οι ευγένειές του και οι τσιριμόνιες, εκπλήττουν κάπως ένα Αθηναίον, συνειθισμένον με την σεμνήν απλότητα και την δειλήν αφέλειαν και την αγαθήν αδεξιότητα των λογίων μας. Ο κ. Καβάφης, υπό την έποψιν αυτήν, είναι ο αντίπους του κ. Πορφύρα. Πρέπει να τον γνωρίσει κανείς αρκετά, δια να πεισθή ότι είναι ο ίδιος άνθρωπος που έγραψε τα ωραία εκείνα ποιήματα. Διότι σιγά-σιγά θ’ αναγνωρίση, ότι αυτά που λέγει ο αλεξανδρινός έμπορος με τόσον παράξενον τρόπον, είναι γεμάτα γνώσιν και παρατήρησιν, και κάπου-κάπου θα συλλάβη και μερικά αστραπάς των μαύρων ματιών, από τα γυαλιά, που διανοίγουν ολόκληρον κόσμον, και προδίδουν –δόξα σοι ο Θεός!– τον άνθρωπον της ευρείας σκέψεως και της καλλιτεχνικής ιδιοφυΐας…

από το ιστορικό άρθρο του Γρ. Ξενόπουλου, το πρώτο που γράφηκε για τον Καβάφη, 

δημοσιευμένο στα «Παναθήναια» στις 30 Νοεμβρίου 1903.

Κ.Π.Καβάφης, Ιθάκη (1911)

Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι,
τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις,
αν μέν’ η σκέψις σου υψηλή, αν εκλεκτή
συγκίνησις το πνεύμα και το σώμα σου αγγίζει.
Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας,
τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις,
αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου,
αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.

Κ. Π. Καβάφης, Περιμένοντας τους βαρβάρους (1898)

— Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι;

        Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.

— Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μια τέτοια απραξία;
  Τι κάθοντ’ οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε;

        Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.
        Τι νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί;
        Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν.

Κωνσταντίνος Καβάφης (1863-1933) - βασικά χαρακτηριστικά του έργου του

 

Βασικά χαρακτηριστικά του έργου του

 

Κύριο γνώρισμα του Καβάφη είναι ο πρωτοποριακός χαρακτήρας της γραφής του, που έγκειται στη χρήση ιδιότυπων εκφραστικών τρόπων, όπως της ειρωνείας, της πεζολογίας, της δραματικότητας, του ρεαλισμού κ.ά. Η συνηθέστερη πηγή έμπνευσής του είναι η ιστορία, από την οποία δανείζεται ποικίλα προσωπεία για να διατυπώσει γενικότερους προβληματισμούς για τον Άνθρωπο. Ιδιαίτερα έλκεται από τις εποχές παρακμής, που του δίνουν αφορμή για να σαρκάσει για τη ματαιότητα των ανθρωπίνων, αλλά και να προβάλει την τραγική διάσταση της ανθρώπινης φύσης, ιδιαίτερα όταν μέσα στον άνθρωπο συγκρούονται αντίθετες έννοιες, όπως το χρέος και η αδυναμία, η αξιοπρέπεια και η ροπή προς το «κακό», η επιθυμία και η «κοινωνική ηθική», το «ναι» και το «όχι» κ.ά.

Αντώνης Σουρούνης, Ζω και τρελαίνομαι

 

 

Πριν από κάμποσα χρόνια ο Χριστόφορος Κάσδαγλης έγραψε το βιβλίο «Απολύομαι και τρελαίνομαι» κι έφερε τα πάνω κάτω. «Μα είναι δυνατό να απολύεσαι και να τρελαίνεσαι;» αναρωτιούνταν οι άσχετοι.

Ε, ναι, πώς δεν είναι. Αν έχεις αντέξει δυο ολόκληρα χρόνια χωρίς να μουρλαθείς στη διάρκεια της θητείας, σου στρίβει με το που σε απολύουν. Προτού ακόμα βγεις από το στρατόπεδο, βγαίνουν από μέσα σου όλα όσα συγκρατούσες με χίλιες προσπάθειες δαγκώνοντας τον ίδιο σου τον εαυτό και γίνεσαι λυσσασμένος σκύλος. Αφήνεις επιτέλους να φανεί η παλαβομάρα σου χοροπηδώντας, αγκαλιάζεις και φιλάς τον αλφαμίτη στην πύλη, κυλιέσαι στα λασπόνερα του δρόμου, μπαίνεις στο καφενείο αντίκρυ και το ρημάζεις, έχοντας πάντα την κατανόηση και τη συμπάθεια όλων, ακόμα και του ταβερνιάρη. «Μόλις απολύθηκε, ο τυχεράκιας».

Σήμερα η φράση του Κάσδαγλη έχει γίνει γνωστή σε όλον τον κόσμο, αλλά έχει αναποδογυρίσει το νόημά της. «Μόλις απολύθηκε, ο φουκαράς». Ακούγεται απ' άκρη σ' άκρη σε όλο τον πλανήτη, σε όλες τις γλώσσες και σε πιάνει τρέμουλο περιμένοντας τη σειρά σου. «Απολύομαι και τρελαίνομαι». Πολλοί φτάνουν σε τέτοια τρέλα, που σκοτώνουν τα παιδιά τους για να μη δυστυχήσουν, σφάζουν τη γυναίκα τους και στο τέλος αυτοκτονούν κι οι ίδιοι. Μισόν αιώνα πριν τρελαινόμασταν από χαρά επειδή μας προσλάμβαναν στη δουλειά, σήμερα τρελαινόμαστε από λύπη επειδή μας απολύουν από τη δουλειά. Τι έγινε, στ' αλήθεια; Ποιος φταίει για τη στραβοτιμονιά που οδηγεί το αμάξι μας στον γκρεμό; Εμείς δουλεύαμε το οχτάωρό μας κι έπειτα πηγαίναμε να κοιμηθούμε, για να ξυπνήσουμε το πρωί φρέσκοι και ξεκούραστοι για να ξαναδουλέψουμε -σε τι φταίξαμε; Βλέπαμε την τηλεόρασή τους για να μάθουμε πώς να ντυθούμε, πώς να πλυθούμε, πώς να μιλούμε, πώς να συμπεριφερθούμε, πώς ν' αγαπάμε και πώς ν' αγαπηθούμε. Ό,τι μας λέγανε, το πιστεύαμε και το εκτελούσαμε αμέσως, γιατί τώρα δεν μας αποδέχονται και μας εγκαταλείπουν; Το πρωί, έτσι κι ανοίξω την τηλεόραση, το πρώτο που βλέπω είναι η καταμέτρηση των φόνων και των ληστειών της νύχτας που πέρασε. Όσο εμείς κοιμόμαστε τον ύπνο του δικαίου, οι άδικοι, οι αγανακτισμένοι και οι πεινασμένοι ρημάζουν την πόλη. Με τι σκέψεις και τι βλέψεις να ξεκινήσω εγώ τη μέρα μου; Ανοίγω την εφημερίδα και τρέμει το φυλλοκάρδι μου για το τι θα δω και το τι θ' ακούσω. Η μισή μιλάει για καταχραστές, ψεύτες και συκοφάντες και η άλλη μισή για γκόλντεν μπόις και γκόλντεν γκερλς. Και γι' απολυμένους. Πόσοι απολύθηκαν στη διάρκεια της νύχτας, από πού, πότε έχουν το συλλαλητήριό τους, τι απαιτούν και πόσο πίσω κάνουν. Γιατί και πώς δεν υπάρχει, είναι σε όλους γνωστό.

Τι συνέβη, άραγε; Θυμάμαι όταν θα πήγαινα για δεύτερη φορά στη Γερμανία να δουλέψω. Ήμουν είκοσι εφτά χρόνων, η φίλη μου είκοσι και είχα μόλις παραιτηθεί από την τράπεζα που δούλευα. Έβλεπα το μέλλον να λάμπει μπροστά μου. Περάσαμε από τις ιατρικές εξετάσεις, μας βρήκαν εντάξει και πήγαμε στον αρμόδιο μεγαλογιατρό να μας υπογράψει τα χαρτιά για να φύγουμε.

«Μπράβο σας, μια χαρά είστε», είπε πρόσχαρα κι αμέσως συμπλήρωσε: «Πρέπει να δώσετε τόσα για να υπογράψω». «Μα εμείς φεύγουμε γιατί δεν έχουμε φράγκο, γιατρέ, πώς να δώσουμε;» τόλμησα να ψελλίσω. «Λυπάμαι...»

Δεν ξέρω γιατί, αλλά κάθε φορά που βλέπω, ακούω και διαβάζω για μια καταστροφή, έναν πόλεμο ή μια αδικία, άσχετα σε ποιο ημισφαίριο έγινε και για ποιο λόγο, το μυαλό μου πάει σ' εκείνον τον γιατρό και πιστεύω ότι αυτός ευθύνεται, αυτός φταίει για όλα. Αυτός που είχε τα πάντα κι εμείς τίποτα, που ήταν συμπολίτης μας, που επεδίωκε τον σεβασμό απ' όλους, υγιείς, άρρωστους κι ετοιμοθάνατους, ενώ το μόνο που επιδιώκαμε εμείς ήταν να ξενιτευτούμε για να επιβιώσουμε.

Ξανάγινα πάλι Gastarbeiter, φιλοξενούμενος εργάτης. Πώς γίνεται να 'σαι φιλοξενούμενος και να σε βάζουν να δουλεύεις σαν σκυλί, αυτό μόνο οι Γερμανοί το ξέρανε -εμείς το μάθαμε την άλλη μέρα. Όπως έμαθα κι ότι αντί να γαβγίζεις εσύ για να γίνει η δουλειά, απλώνεις τον μεζέ στον σκύλο σου και την κάνει εκείνος.

Ελευθεροτυπία, Σάββατο 14 Μαρτίου 2009

Ο Aντώνης Σουρούνης (1942 - 2016) ήταν Έλληνας πεζογράφος. Περισσότερα για τη ζωή και το έργο του εδώ: https://bit.ly/2jkpvvS

❦