Υπερρεαλισμός

Γκιγιώμ Απολλιναίρ (1880 - 1918)

Γάλλος ποιητής, συγγραφέας και κριτικός τέχνης

Ο όρος υπερρεαλισμός (ή σουρεαλισμός) εμφανίζεται για πρώτη φορά στα 1917 και ανήκει στον περίφημο γάλλο ποιητή Guillaume Apollinaire. Με τον όρο αυτό χαρακτηρίζει το παράδοξο θεατρικό έργο του Οι Μαστοί του Τειρεσία ως υπερρεαλιστικό δράμα (drame surrealist). Σύμφωνα με τον Apollinaire ο όρος αυτός δηλώνει τον αναλογικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποδοθεί η πραγματικότητα. Όταν λ.χ. ο άνθρωπος θέλησε να μιμηθεί το βάδισμα δεν εφεύρε τα μηχανικά πόδια αλλά τον τροχό. Με τον ίδιο τρόπο συμπεριφέρεται και ο ποιητής: όταν θέλει να μεταδώσει κάποιες ιδέες, πρέπει να το κάνει όχι αντιγράφοντας τον κόσμο και τις καταστάσεις του στατικά και νατουραλιστικά, αλλά δυναμικά, με τρόπο αναλογικό και δημιουργική φαντασία. 

Επιδιώξεις του κινήματος 

Ο κύριος σκοπός του συγγραφέα δεν είναι να παραγάγει "ωραία" κείμενα, αλλά να μεταβάλει την υπάρχουσα αντίληψη για τον κόσμο, το όποιο κληρονομημένο γούστο και κατά συνέπεια να αλλάξει τον ίδιο τον κόσμο, μία ιδέα που δεν απείχε πολύ από τις ανάλογες διακηρύξεις του Μαρξ.

O Αντρέ Μπρετόν (1896 - 1966) ήταν Γάλλος συγγραφέας, κύριος θεωρητικός του υπερρεαλιστικού κινήματος και εμπνευστής του μανιφέστου του υπερρεαλισμού

Έτσι, ο υπερρεαλισμός δεν ήταν ένα απλό λογοτεχνικό κίνημα αλλά ένα κίνημα που ξεκινούσε από τη λογοτεχνία αλλά πρώτα και κύρια αφορούσε την ίδια την κοινωνία και την πολιτική. Αναθεωρούσε την αντίληψη της πραγματικότητας, όχι μόνο της λογοτεχνικής, αλλά και της κοινωνικής. Για τούτο και τα μέσα που χρησιμοποίησε η αυτοματική γραφή, η καταγραφή ονείρων, οι αφηγήσεις σε κατάσταση ύπνωσης, ποιήματα και πίνακες που δημιουργήθηκαν με τρόπο τυχαίο, σκηνές παράδοξες και ονειρικές, είχαν ένα και μόνο σκοπό: να μεταβάλουν την αντίληψή μας για τον κόσμο και ως εκ τούτου να αλλάξουν τον ίδιο τον κόσμο.

Ο υπερρεαλισμός είχε μεσσιανικό και επαναστατικό χαρακτήρα και για τούτο ήταν φυσικό ότι συγχρωτίστηκε σχεδόν αμέσως με την πολιτική. Οραματίζεται την απελευθέρωση του ανθρώπου από κάθε μορφή δουλείας και καταπίεσης (εθνικής, κοινωνικής, θρησκευτικής, καλλιτεχνικής, ερωτικής) και ευλογεί κάθε μορφή ουτοπίας. 

Στη φύση του επαναστατικό κίνημα, ο υπερρεαλισμός επιδίωξε πολλές ριζοσπαστικές αλλαγές στο χώρο της τέχνης αλλά και της σκέψης γενικότερα, ασκώντας επίδραση σε μεταγενέστερες γενιές καλλιτεχνών. Τα μέλη του αντέδρασαν σε αυτό που οι ίδιοι ερμήνευαν ως μία βαθιά κρίση του Δυτικού πολιτισμού, προτείνοντας μία ευρύτερη αναθεώρηση των αξιών, σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής, στηριζόμενοι στις ψυχαναλυτικές θεωρίες του Φρόιντ και στα πολιτικά ιδεώδη του Μαρξισμού. 

❄

Ο Σίγκμουντ Φρόυντ (1856 –1939) ήταν αυστριακός ιατρός, φυσιολόγος, ψυχίατρος και θεμελιωτής της ψυχαναλυτικής σχολής στον τομέα της ψυχολογίας

Ορισμός  

Ο υπερρεαλισμός ήταν λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κίνημα των αρχών του αιώνα, το οποίο χρησιμοποιώντας τα όνειρα, το στοιχείο του τυχαίου και έναν απόλυτο αυτοματισμό, είχε ως στόχο να εκφράσει την καθαρή σκέψη, απαλλαγμένη από όλους τους περιορισμούς που επιβάλλει η λογική και οι ηθικές ή κοινωνικές προκαταλήψεις· σουρεαλισμός.

[Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη]

Τα χαρακτηριστικά του υπερρεαλισμού 

• υπέρβαση της πραγματικότητας με την καταγραφή των υποσυνείδητων ενεργειών της ψυχής, χωρίς την επέμβαση της λογικής.
• παντοδυναμία του ονείρου, του ενστίκτου, της επανάστασης.
• εναντίωση σε κάθε μορφή λογικής, κοινωνικής, ηθικής τάξης. 
• χρήση αυτόματης γραφής και καταγραφή ονείρων. 
• επιμονή σε απρόσμενους συνδυασμούς λέξεων και σε εντυπωσιακές εικόνες.

Η προσφορά του υπερρεαλισμού 

Ο υπερρεαλισμός υπήρξε ένα μέγα απελευθερωτικό Κίνημα, με υψηλά και αγαθά οράματα με κέντρο πάντοτε τον άνθρωπο την τέχνη, τον έρωτα και τη δημιουργία. Και εδώ έγκειται η συμβολή του. Αποτιμώντας ο ιστορικός της λογοτεχνίας Maurice Nadeau την προσφορά του  Κινήματος γράφει, «[…] Για κείνους που τον ξεκίνησαν [ενν. τον σουρεαλισμό], δεν υπήρχε περίπτωση  να ξαναγίνει τίποτε, όπως γινόταν πρώτα. Ο άνθρωπος δεν ήταν πια το κατασκεύασμα ενός αιώνα  θετικισμού, συνειρμισμού και επιστημονισμού, αλλά ένα πλάσμα με επιθυμίες, ένστικτα και όνειρα, έτσι όπως τον φανέρωνε η ψυχανάλυση. […] Οι σουρεαλιστές, με τον δικό τους πάντα τρόπο, […] έριξαν το βάρος στη διπλή επανάσταση που έπρεπε να γίνει: "ν' αλλάξουμε  τον κόσμο, "ν' αλλάξουμε τη ζωή"». Πίστευαν πως θα τα κατάφερναν με μία καθολική δημιουργική δράση, ξεκινώντας απ' τον άνθρωπο θεωρούμενο σαν ένα ενιαίο όλον, και με μέσο την ποίηση που την ταύτιζαν με την πνευματική δράση. Αυτή η αδιάκοπη δημιουργικότητα έπρεπε να ασκείται μέσα  σε μία απόλυτη ελευθερία κινήσεων  και αισθήσεων, έξω από κάθε κατακερματισμό κι στεγανοποίηση  της ζωής και της τέχνης, και με σκοπό  την αποκατάσταση ολόκληρου του ανθρώπου. Γι αυτό  και  η έμφαση  δόθηκε  στις σκοτεινές πλευρές του είναι, στη φαντασία, το ένστικτο, την επιθυμία, το όνειρο, στις παράλογες ή απλώς μη σοβαρές μορφές συμπεριφοράς -για να ξεμπερδεύουμε  πια  με τον ευνουχισμένο, αλλοτριωμένο, περιχαρακωμένο άνθρωπο, τον υποβιβασμένο στις κατηγορίες του "κάνω"  και του "έχω". Ο σουρεαλισμός άνοιγε  ένα πεδίο ριζικής ανανέωσης τόσο στην προσωπική και ομαδική ζωή του ανθρώπου, όσο και στην ανάπτυξη μορφών  σκέψης, ηθικής, τέχνης. 

[Γιώργης Γιατρομανωλάκης, από την ιστοσελίδα http://www.embiricos2001.gr.]

❄

Ο Ανδρέας Εμπειρίκος (1901 - 1975) ήταν Έλληνας ποιητής, πεζογράφος, φωτογράφος και ψυχαναλυτής. Την περίοδο 1926-1931 έζησε στο Παρίσι, όπου συνδέθηκε με τον κύκλο των υπερρεαλιστών και ασχολήθηκε ενεργά με την ψυχανάλυση. Το 1931 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα. Πραγματοποίησε την πρώτη εμφάνισή του στα ελληνικά γράμματα το 1935.

Ανδρέας  Εμπειρίκος, Κορυδαλλοί σφαζόμενοι μειλιχίως

Θυμάμαι που μας έκαμαν εντύπωσι τα ράσα. Είχαμε δίκαιο γιατί ήδη διεγράφετο κάτω απ’ τις πτυχές η πολύεδρη σκοπιά των στεναγμών μιας μοιχαλίδος. Η παρόρμησίς μας δεν εξηγήθη αρκετά. Υπήρξε όμως ουσιαστική όσον και τα ρέοντα δάκρυα μιας καθυστερημένης εποχής. Κάτω από τα ράσα η διαδήλωσις υπερίσχυσε εν τέλει και μόλις τα κατέλυσε διεδραματίσθη η σκηνή του λυτρωμού της νέας γυναικός από τους διαξιφιζομένους λογισμούς. Το πλήθος δεν έστερξε να την εγκωμιάση μέχρι τέλους και η πρώτη απογοήτευσις της μοιχαλίδος χτυπά κατάστηθα την δεύτερη για την εκδίκησι των τίτλων που της αφήρεσαν προσθέτοντας φτερά φασιανών εκεί που άλλοτε οι ερασταί της ελάτρευαν τα μάτια της. Θα έλθη όμως μια μέρα ευωχίας κατά την οποίαν θα ανατείλη το διαμάντι και θα κοσμήση λυσιτελώς την αδικοκλειδωμένη χάρη της στερουμένης σήμερα τα πάντα ήβης της και τούτο ενώπιον αλαλαζόντων ταύρων και μπρος στα υπερμέτρως ανοιγμένα μάτια των σημερινών δημίων γιατί ποτέ ουδέποτε δεν σταματούν οι νότες μιας αρχινισμένης εποποιΐας έστω κι’ αν το ποτήρι της αδειάση πολλές φορές έστω κι’ αν στέκεται στο κεφάλι του ο πεπλανημένος συρφετός.

 
Σύντομος σχολιασμός

Στην πρώτη ανάγνωση διαπιστώνουμε ότι οι φράσεις είναι ασύνδετες μεταξύ τους, με αποτέλεσμα να μην μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει το νόημα. Επίσης, ο τίτλος δε φαίνεται να έχει κάποια σχέση με το περιεχόμενο του ποιήματος. Πρώτες, λοιπόν, εντυπώσεις:

• Απουσία λογικού ειρμού.
• Σκοτεινό το  νόημα, ασυνάρτητες προτάσεις.
• Καμία σύνδεση τίτλου και ποιητικού σώματος.

Διαβάζοντας το ποίημα πιο προσεκτικά, παρατηρούμε ότι δεν ακολουθεί την τυπική μορφή ενός ποιήματος, δεν είναι δηλαδή γραμμένο σε στίχους: πρόκειται για ένα πεζό ποίημα. Επίσης, φαίνεται ότι το ποίημα ξεδιπλώνει μια ιστορία, που όμως είναι ακατάληπτη. Είναι σημαντικό να παρατηρήσουμε ότι σε κάποιο σημείο ο χρόνος του ρήματος αλλάζει: ο αόριστος, που κυριαρχεί στο ξεκίνημα, δίνει τη θέση του στον μέλλοντα. Ίσως, λοιπόν, να έχουμε μπροστά μας δύο επεισόδια: αυτό που συνέβη και αυτό που θα συμβεί. Ας συνοψίσουμε τις παραπάνω διαπιστώσεις:

• Πεζό ποίημα.
• Το ποίημα αφηγείται μια ιστορία, αν και το νόημά της φαίνεται απροσπέλαστο.
• Περίπου στη μέση ο ρηματικός χρόνος αλλάζει: από παρελθοντικός (θυμάμαι, υπήρξε κλπ.) σε μελλοντικό (θα έλθη, θα ανατείλη κλπ.).
• Επομένως, το ποίημα μοιράζεται σε δύο επίπεδα: αυτό που έγινε και αυτό που πρόκειται να γίνει.

Μια ακόμη πιο διεισδυτική ματιά μας αποκαλύπτει ότι στο πρώτο μέρος επανέρχονται οι λέξεις: ράσα, μοιχαλίδα, πλήθος. Στο δεύτερο προσδοκάται μια θετική αλλαγή (μέρα ευωχίας). Το μόνο (φαινομενικά) στοιχείο που συνδέεται με ό,τι προηγήθηκε είναι η μοιχαλίδα (θα κοσμήση … ήβης της…). Οι έννοιες στην κυριολεξία τους δε δίνουν κανένα νόημα. Άρα, η σημασία πρέπει να αναζητηθεί σε μεταφορικό-αλληγορικό επίπεδο.

Μετά από αυτές τις σκέψεις μπορούμε να κάνουμε κάποιες απόπειρες ερμηνείας:

• Ράσα: παλιές αντιλήψεις.
• Μοιχαλίδα (διαμάντι, εποποιϊα): οι νέες-ριζοσπαστικές αντιλήψεις.
• Διαδήλωσις: η τάση της αλλαγής-ανατροπής-απελευθέρωσης από το παλιό.
• Οι απογοητεύσεις: οι επιβιώσεις του κατεστημένου που πολεμά την αλλαγή.
• Πλήθος-πεπλανημένος συρφετός: η κοινή γνώμη, συντηρητική συνήθως, που δεν αποδέχεται εύκολα το νέο.

Συμπέρασμα: «τελικά το ποίημα, μέσα από μια δυναμική και ηχηρή ρητορική υπερρεαλιστικής γραφής, κυριολεκτικά διασαλπίζει τη σίγουρη νίκη ενός άλλου κόσμου, όπως τον οραματίστηκε η λογική και η ιδεολογία του ορθόδοξου υπερρεαλισμού, που στην Ελλάδα κάνει τα πρώτα γενέθλια βήματα τη χρονιά του 1935».

Οι παραπάνω σημειώσεις στηρίχτηκαν στη μελέτη του Ν. Παρίση, Ανδ.  Εμπειρίκου, Κορυδαλλοί σφαζόμενοι μειλιχίως, Ένα τυπικό δείγμα υπερρεαλιστικής γραφής, σ. 195-201, στον τόμο Νεοελληνική Λογοτεχνία, εκδ. Φιλόλογος, Θεσ/νίκη 1998.

  

Οδηγίες για τη μελέτη του ποιήματος και προτάσεις για συζήτηση:

1. Η υπερρεαλιστική ποίηση χαρακτηρίζεται, όπως μας πληροφορεί το Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων (σελ.192), από «την άρνηση κάθε περιορισμού, την απόλυτη ελευθερία στο λεξιλόγιο και τη στιχουργική». Μπορείτε να επιβεβαιώσετε την άποψη αυτή με βάση το δοσμένο ποίημα; 

2. Βασικό εργαλείο της υπερρεαλιστικής έκφρασης είναι οι εντυπωσιακές εικόνες και οι πρωτότυποι και απρόσμενοι συνδυασμοί λέξεων. Να εντοπίσετε τέτοιες περιπτώσεις στο παραπάνω ποίημα. 
3. Νομίζετε ότι ο ποιητής θέλει να προβάλει περισσότερο την ανάγκη της λογικής ή τη γοητεία του ονείρου και του συναισθήματος στη ζωή του ανθρώπου; Να τεκμηριώσετε την άποψή σας με χαρακτηριστικά αποσπάσματα του ποιήματος.

❦

Λαϊκισμός (μια συνέντευξη και κάποιες σημειώσεις)

Ας ξεκινήσουμε με ένα σύντομο βίντεο, στο οποίο ο καθηγητής αρχαίας Ιστορίας στο ερευνητικό ινστιτούτο του Princeton Άγγελος Χανιώτης μιλά για τον λαϊκισμό και τη θεατρική συμπεριφορά των πολιτικών προσώπων. Τα σημεία που μας ενδιαφέρουν ξεκινούν στο 4΄ περίπου:

Κατά τον Χανιώτη λαϊκιστής είναι ο πολιτικός που προτείνει αυτό που θέλει να ακούσει ο ψηφοφόρος. Ωστόσο, τον 19ο αι. ο λαϊκισμός είχε διαφορετικό χαρακτήρα: οι βασιλιάδες προσπαθούσαν να πλησιάσουν τον λαό, για να δώσουν την ψευδαίσθηση ότι η εξουσία τους βασίζεται σε αυτόν. Παράδειγμα το εθνόσημο της ελληνικής μοναρχίας με το σύνθημα: Ισχύς μου η αγάπη του λαού. 

 

 Το εθνόσημο του Βασιλείου της Ελλάδας την περίοδο 1863-1973 επί δυναστείας Γκλύξμπουργκ

Επίσης, ο λαϊκισμός επιχειρεί να πείσει ότι ο πολιτικός είναι πολύ κοντά στα ενδιαφέροντα του πολίτη. Ταυτόχρονα πρέπει να κρατήσει μια απόσταση, για να δημιουργήσει δέος. Υπάρχει μια λεπτή ισορροπία προσήνειας και δέους, που αν διαταραχθεί, ο πολιτικός γίνεται γελοίος.

Περίπου στο 8' του βίντεο ο Χανιώτης κάνει μια αναφορά στην προεκλογική εκστρατεία του ελληνοαμερικανού πολιτικού Μάικλ Δουκάκη. Οι φωτογραφίες στις οποίες αναφέρεται είναι οι παρακάτω:

Ο Μάικλ Στάνλεϋ Δουκάκης (Michael Stanley Dukakis, 3 Νοεμβρίου 1933) ήταν κυβερνήτης της Μασσαχουσέτης
και υποψήφιος πρόεδρος των ΗΠΑ στις εκλογές του 1988

 

 ❧ 

Λαϊκισμός: βασικές έννοιες

λαϊκότητα: η ιδιότητα του λαϊκού, αυτού που προέρχεται από το λαό, είναι δημιούργημά του, που απευθύνεται στο λαό ή που τον εκφράζει.

λαϊκισμός: ιδεολογία ή στάση που εκφράζεται κυρίως στην πολιτική και στην τέχνη και που χαρακτηρίζεται από υπερβολική και μη αυθεντική λαϊκότητα: H πολιτική της κυβέρνησης (ή της αντιπολίτευσης) κυριαρχείται από φτηνό λαϊκισμό. Λεξικό Κοινής Νεοελληνικής [ΛΚΝ]

λαϊκισμός: ο έπαινος και η κολακεία των αδυναμιών και των ελαττωμάτων του λαού, καθώς και η υιοθέτηση επιχειρημάτων ή θέσεων που ευχαριστούν τον λαό (και γενικότ. τους πολλούς), χωρίς όμως και να τον ωφελούν, με σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιάς του. -λαϊκίζω ρ. [ΕΤΥΜ. μεταφραστικό δάνειο από το αγγλ. populism] (Λεξικό Μπαμπινιώτη)

πατερναλισμός: προστατευτική στάση της εργοδοσίας απέναντι στους εργαζομένους και γενικότερα του κράτους απέναντι στους πολίτες, η οποία αποβλέπει στον έμμεσο αλλά απόλυτο έλεγχο των διεκδικήσεών τους. [λόγ. < αγγλ. paternalism (-ism = -ισμός)] [ΛΚΝ]

Πτυχές του λαϊκισμού

Ο λαϊκισμός έχει διεισδύσει:

• Στην πολιτική με τη μορφή της δημαγωγίας (π.χ. υπερβολικές οικονομικές παροχές), της κολακείας του λαού, της επιβολής της προσωπολατρίας. Τυπική εκδήλωση λαϊκισμού στις μέρες μας είναι η προσπάθεια πολλών πολιτικών να πείσουν ότι βρίσκονται κοντά στο λαό και κατανοούν καλύτερα τα προ­βλήματα του υιοθετώντας, περιστασιακά βέβαια, «λαϊκές» συνήθειες (π.χ. πηγαίνουν σε λαϊκές ταβέρνες, οδηγούν μηχανάκια ή φτηνά αυτοκίνητα).
• Στην ιδεολογία: πολλοί καπηλεύονται ιερές ιδέες και αξίες με έντονη φόρτιση (π.χ. επικαλούνται συνεχώς την πατρίδα, τη θρησκεία, το έθνος, κτλ), προκειμένου να πείσουν για τα πατριωτικά αισθήματα και να προσελκύσουν τα πλήθη.
• Στην εκπαίδευση: ο λαϊκισμός στα πλαίσια αυτού του θεσμού εκδηλώνεται με την επίδειξη εύνοιας προς τους μαθητές (π.χ. χαριστική βαθμολογία) και με την εισαγωγή αδικαιολόγητα μεγάλου αριθμού φοιτητών στα Α.Ε.Ι. και Τ.Ε.Ι.
• Στην ψυχαγωγία: κυριαρχούν τρόποι ψυχαγωγίας που υποβαθμίζουν την αισθητική και την ψυχοπνευματική καλλιέργεια του κοινού (π.χ. εκπομπές ή θεατρικές παραστάσεις με κυρίαρχο στοιχείο τη χυδαιότητα). Επικρατεί το φτηνό γούστο στο όνομα του δήθεν λαϊκού.
• Στα Μ.Μ.Ε.: κυριαρχεί ο κιτρινισμός, η σκανδαλοθηρία και η μυθοποίηση των εμπορικών καλλιτεχνών και των δημοφιλών αθλητών με αποτέλεσμα τα σημαντικά γεγονότα να περνούν απαρατήρητα.

  
Αιτίες λαϊκισμού

• Πολιτική: τον λαϊκισμό καλλιεργούν αυταρχικά πολιτικά κόμματα και ηγέτες με δημο­κρατικό μανδύα με στόχο να ελέγχουν και να καθοδηγούν τις μάζες σύμφω­να με τα συμφέροντα τους.
• Άτομο: η αλλοτρίωση και η ισοπέδωση της προσωπικότη­τας δεν επιτρέπουν να αναπτύξει κανείς μηχανισμούς αντίστασης και να δια­μορφώσει προσωπική αντίληψη για τη ζωή.
• Εκπαίδευση: η ανεπάρκεια της εκπαίδευσης και η παροχή αποσπασματικής και εξειδικευμένης γνώσης δεν ευνοούν την ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας, της βούλησης και τη συγκρότηση ιδεολογίας.

  

Συνέπειες

• Πολιτική: κυριαρχεί η ασυδοσία· υπονομεύεται το δημοκρατικό πολί­τευμα, εφόσον οι πολιτικοί ελέγχουν τη λαϊκή βούληση και αποφεύγουν την κριτική στο έργο τους. Ο λαός αποπροσανατολίζεται, γίνεται παθητικός παρατηρητής των πολιτικών εξελίξεων και αδιαφορεί για τα προβλήματά του, επειδή νιώθει ότι δεν μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις των πολιτικών.
• Κοινωνία: η κοινωνική παθητικότητα ευνοεί τη διατήρηση των ανισο­τήτων, της εκμετάλλευσης, της δια­φθοράς, της κακοδιοίκησης και γενι­κότερα όλων των αδυναμιών της κοι­νωνίας.
• Πολιτισμός: η κυριαρχία του «φτηνού» και του χυδαίου στην πολιτιστική δραστηριό­τητα αποτρέπει την ανέλιξη της γνή­σιας τέχνης.

Τρόποι αντιμετώπισης

• Πλατιά παιδεία, που εξασφαλίζει κριτική σκέψη και συγκροτημένη ιδεολογία.
• Παρακολούθηση των πολιτικών εξελίξεων (μέσω εφημερίδων, διαδικτύου κλπ.), για να είναι σε θέση ο πολίτης να κρίνει αν υπάρχει αντίφαση μεταξύ πολιτικών λόγων και έργων.
• Συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, για να ακούγονται οι απόψεις και τα προβλήματά τους.
• Οι διανοούμενοι, που οφείλουν να αποκαλύπτουν, με όσα μέσα διαθέτουν, τις προσπάθειες εξαπάτησης του λαού από δημαγωγούς πολιτικούς.

Ιστορία Α΄ λυκείου (9) - Οι μεγάλες κατακτήσεις

Η έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας υπό τον Οκταβιανό Αύγουστο (63 π.Χ. – 14 μ.Χ.) [πηγή: Wikimedia Commons]

 

Οι συνέπειες των κατακτήσεων

 

 

2.1 Οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές 

 

Βασικά σημεία

1. Η οικονομία (σ.190)

- οι αλλαγές που προκάλεσαν οι κατακτήσεις στην οικονομία του ρωμαϊκού κράτους:
(α) από αγροτική οικονομία → ανάπτυξη βιοτεχνίας, εμπορίου.
(β) επέκταση δουλείας.
(γ) περιορίζονται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις/ιδιοκτησίες και αυξάνονται οι μεγάλες και οι μεγαλογαιοκτήμονες.

Γιώργος Ιωάννου, Τα λεμόνια ήταν ακριβά (μια ιστορία της Κατοχής)

  

Εγώ που ξέρω πρόσωπα και πράγματα σ’ αυτή τη μουχλιασμένη πόλη και που προπάντων δεν ξεχνώ, όποτε περνώ απ’ την πιο κεντρική λεωφόρο, κοιτάζω πάντα σ’ ένα σπίτι γωνιακό, να δω αν φαίνονται ακόμα τα σημάδια, εκεί στον τρίτο όροφο κοντά στο δεύτερο μπαλκόνι. Είναι τώρα κάτι μπαλώματα στον τοίχο αδιόρατα σχεδόν, σουβάδες κάπως πιο καινούριοι, που όμως κανένα βάψιμο δεν έχει καταφέρει να τους αφομοιώσει εντελώς με την παλιά επιφάνεια. Σίγουρο πως οι σημερινοί ένοικοί του δεν έχουνε ιδέα για τους λεκέδες αυτούς, ίσως να μην τους έχουνε προσέξει κιόλας. Άλλωστε, αμφιβάλλω ζωηρά, αν υπάρχει άλλος κανείς, που να θυμάται τίποτε για το μπαλκόνι αυτό. Και φοβούμαι πως, όταν οι λεκέδες εξαφανιστούν, κάτι θα γίνει.

Ντίνος Χριστιανόπουλος, Καθηγητής θρησκευτικών (παράλληλο για το "Όνειρο στο κύμα" του Παπαδιαμάντη)

Ο κ. Τιμόθεος, γόνος βυζαντινής οικογένειας που ανά­γονταν στους τελευταίους Κομνηνούς, συμμαθητής και μάλιστα συγκάτοικος με τον πατριάρχη Αθηναγόρα όταν σπούδαζαν στη Χάλκη, δε ντρέπονταν να γυρνάει στους δρόμους με ξηλωμένο παλτό. Ο πατέρας μου, απλοϊκός άνθρωπος, σκανδαλίζονταν κάθε φορά που τον έβλεπε, και δεν μπορούσε να το χωνέψει, πώς ένας τόσο σπου­δαίος γυμνασιάρχης γυρνούσε σα σελέμης. Και καλά αυτός —αμ οι κόρες του; δεν μπορούσαν να του ράψουν ένα κου­μπί; Η μάνα μου όμως, που τον ήξερε καλά από την Πόλη, έλεγε πως τέτοιος ήταν ανέκαθεν. Δεκαεφτά χρονώ, λέει, είχε γίνει καλόγερος και πήγαινε για δε­σπότης, αλλά αρρώστησε βαριά και μπήκε στο νοσοκο­μείο. Εκεί ερωτεύτηκε μια νοσοκόμα, που του έχυνε το τσουκάλι. Πετάει, που λες, ο καλός σου, τα ράσα και μια και δυο την παντρεύεται με φουσκωμένη κοιλιά. Τέσσε­ρα χρόνια έζησαν στεφανωμένοι, πέντε παιδιά πρόλαβαν κι έκαναν. Κι απάνω στον πέμπτο, η νοσοκόμα του άφη­σε χρόνους. Ύστερα απ’ αυτά ο Τιμόθεος παραμέλησε εντελώς τον εαυτό του. Ούτε για φαΐ νοιάζονταν ούτε για ντύσιμο, ένας θεός ξέρει πώς μεγάλωσαν αυτά τα παι­διά.

Ντοκιμαντέρ για τον Ελύτη (2)

Το βίντεο από τη σειρά του ΣΚΑΙ 
ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ: Οδυσσέας Ελύτης

Οι ενότητες του αφιερώματος:

5' 30'' τα καφενεία των νέων λογοτεχνών. Πρώτη έκδοση των ποιημάτων (1935).
7' 20'' η επιμέλεια των εκδόσεων
9' 00'' Προσανατολισμοί.
13' 10'' το αλβανικό μέτωπο: η δική του διήγηση για την αρρώστια του.
15΄ Ήλιος ο Πρώτος (1943): αρνητική κριτική
18' 40'' Αναλαμβάνει διευθυντής προγράμματος στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας, απ' όπου παρατείται σύντομα. Το 1948 φεύγει για το Παρίσι, όπου κάθεται για τριάμισι χρόνια.
22' οι επιχειρήσεις της οικογένειας (παππούς ελαιοτριβείο, πατέρας σαπωνοποιΐα). Καβγάδες με την οικογένεια για τις επιλογές του. Του παραχωρούν ένα μικρό επίδομα για τα έξοδά του. Δανείζεται.
25' 30'' για τον Θεόφιλο
28' η σχέση με τη ζωγραφική
29' 30'' η μελοποίηση από το Θεοδωράκη
30' 40'' Το Άξιον Εστί. Η αναγνώριση.
34' 30'' Νόμπελ

Τιβέριος Μιχάλης, Τράπεζες στην αρχαιότητα

Τα διάφορα δυσάρεστα που συμβαίνουν τον τελευταίο καιρό στον τόπο, με κορωνίδα βέβαια την υπόθεση Βατοπεδίου, προσφέρουν, χωρίς άλλο, ισχυρό κίνητρο για να ασχοληθεί κανείς μαζί τους. Ωστόσο συμφωνώ με εκείνους που υποστηρίζουν ότι θα έπρεπε να μας απασχολούν λιγότερο τα έργα και οι ημέρες του πατέρα Εφραίμ και των «συν αυτώ» (πολιτικών, διοικητικών υπαλλήλων και δικαστικών) και πολύ περισσότερο η μεγάλη οικονομική κρίση που ξέσπασε στην Αμερική και σαν τσουνάμι απλώνεται σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη επηρεάζοντας, όπως ήταν επόμενο, και τη χώρα μας. Εξαιτίας της κρίσης αυτής οι ισχυροί της Γης υποχρεώθηκαν να πάρουν ορισμένες, απίστευτες για το κυρίαρχο στις μέρες μας καπιταλιστικό σύστημα, αποφάσεις. Έτσι, με πρωτεργάτη την ίδια την Αμερική, πηγή έμπνευσης και προώθησης της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια, τραπεζικοί κολοσσοί... κρατικοποιούνται. Δεν αποκλείεται λοιπόν να μας προκύψει και ένας ιδιότυπος «σοσιαλιστικός καπιταλισμός» ο οποίος όμως, αν μείνει στα αναγγελθέντα μέτρα, θα πρόκειται μάλλον για... έκτρωμα. Και αυτό επειδή με τις παραπάνω αποφάσεις των μεγάλων δεν φαίνεται να κρατικοποιούνται οι ίδιες οι τράπεζες αλλά τα... φέσια τους. Τέτοιο κατάντημα του ριζοσπαστικού καπιταλισμού υποθέτω ότι θα ξάφνιασε ακόμη και τους φανατικότερους πολέμιούς του. 

Στην καρδιά της σημερινής οικονομικής κρίσης βρίσκονται οι τράπεζες, ένας θεσμός που ανάγεται στην αρχαιότητα, από την οποία μάλιστα προέρχεται και το ίδιο τους το όνομα. Οι λέξεις «τράπεζα» και «τραπεζίτης» προήλθαν από τους πάγκους, αλλιώς τράπεζες, πάνω στις οποίες έκαναν τις συναλλαγές τους οι αρχαίοι χρηματιστές. Στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας, στην ανατολική πλευρά της νότιας πλατείας της, οι ανασκαφές εντόπισαν τη θέση τεσσάρων τέτοιων τραπεζιών, από τα δώδεκα που είχαν στηθεί κάποτε στη θέση αυτή. 

Οι τράπεζες, στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους (κατά τους αρχαϊκούς λεγόμενους χρόνους), ασχολούνταν κυρίως με την ισοτιμία και ανταλλαγή των διαφόρων νομισμάτων. Ωστόσο από τον 5ο αιώνα π.Χ. οι «τραπεζίτες» διεύρυναν τις δραστηριότητές τους και άρχισαν να δέχονται και καταθέσεις. Οι καταθέτες τούς εμπιστεύονταν τα χρήματά τους για διαφόρους λόγους, όπως π.χ. για λόγους ασφαλείας ή για να τα μεταφέρουν από ένα μέρος σε άλλο. Κυρίως όμως επεδίωκαν την αύξηση του κεφαλαίου τους από το προσφερόμενο επιτόκιο. Το ύψος του τελευταίου, όπως είναι φυσικό, δεν ήταν σταθερό. Είμαστε καλύτερα πληροφορημένοι για τους χρόνους μετά το 400 π.Χ. Στον 4ο αιώνα π.Χ. το επιτόκιο ήταν συνήθως γύρω στο 12%, για να πέσει στους αμέσως επόμενους αιώνες στο 10%. Στον 4ο αιώνα οι τράπεζες προχώρησαν και στη σύνταξη και φύλαξη οικονομικής φύσης συμβολαίων και, το πιο σημαντικό, στην παροχή δανείων. Τα δάνεια ήταν, ως επί το πλείστον, βραχυπρόθεσμα και είχαν ένα επιτόκιο κυμαινόμενο γύρω στο 18%. Τα κίνητρα των δανειοληπτών ήταν ποικίλα. Οι Αθηναίοι π.χ. επεδίωκαν τραπεζικό δάνειο, όταν στερούνταν ρευστό και ήθελαν να παντρέψουν τα παιδιά τους ή επρόκειτο να αναλάβουν κάποια «λειτουργία», στο πλαίσιο των υποχρεώσεών τους ως πολιτών. Πρέπει ωστόσο να επισημάνω ότι δάνεια υψηλού ρίσκου, αν και είχαν εξαιρετικά υψηλές αποδόσεις, όπως τα ναυτοδάνεια, δεν τα παρείχαν τράπεζες αλλά ιδιώτες.

Οι αρχαίοι τραπεζίτες, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στις ημέρες μας, δεν ρίσκαραν τα χρήματα των πελατών τους. Η θάλασσα έκρυβε πολλούς κινδύνους -τα ναυάγια π.χ. ήταν πολύ συχνά φαινόμενα- και έτσι πολλές φορές τα δανεισμένα χρήματα κατέληγαν ανεπιστρεπτί... στον βυθό της. Επομένως, ανάμεσα στις τράπεζες της αρχαιότητας και σε αυτές των ημερών μας υπάρχει μια χτυπητή διαφορά. Οι πρώτες δεν ενθάρρυναν και δεν υποβοηθούσαν παραγωγικές επενδύσεις, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει σήμερα. Στην αρχαία Ελλάδα οι περισσότερες τράπεζες ήταν ιδιωτικές, ωστόσο, από τα ελληνιστικά κυρίως χρόνια, κάνουν την εμφάνισή τους και κρατικές, ενώ υπήρχαν και ορισμένες... «ιερές». Οι τελευταίες ήταν τράπεζες που είχαν ιδρύσει ορισμένα πλούσια ιερά, όπως αυτό της Δήλου. Παρείχαν δάνεια, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, όχι μόνο σε ιδιώτες αλλά και σε κυβερνήσεις, με επιτόκιο χαμηλότερο από αυτό των ιδιωτικών τραπεζών. Αλλά και οι οικονομικές κρίσεις δεν αποτελούν φαινόμενο των ημερών μας. Στην αρχαιότητα πολλοί πλούσιοι έχαναν κατά το ξέσπασμά τους τις περιουσίες τους. Το κράτος, προκειμένου να εξασφαλίσει χρήματα προς ανακούφιση των ασθενέστερων οικονομικά πολιτών του, τους επέβαλε μεγάλες οικονομικές επιβαρύνσεις. Στην Αθήνα κατά ένα σημαντικό μέρος του 4ου αιώνα π.Χ., όταν η ανεργία και γενικότερα η οικονομική δυσπραγία είχαν αισθητή παρουσία, πολλοί ήταν οι πολίτες εκείνοι που επιβίωναν από τις διάφορες κρατικές παροχές, όπως ήταν μισθοί και «θεωρικά», χρήματα δηλαδή που δίνονταν συνήθως για την παρακολούθηση των θεατρικών παραστάσεων. Επρόκειτο για δαπάνες που καλύπτονταν από τις περιουσίες των πλουσίων, γι΄ αυτό και οι τελευταίοι παραπονιούνταν: «Οι μάζες απαιτούν να τραγουδούν, να αθλούνται, να χορεύουν και να ταξιδεύουν με δικά μας χρήματα». 

Ο κ. Μιχάλης Α. Τιβέριος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας 

στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή 2 Νοεμβρίου 2008

❦

 

Τιβέριος Μιχάλης, Θερινές διακοπές στον αρχαίο κόσμο

Τοπίο στις Βάιες (του William Turner, 1775 – 1851)

Αυτοί που πρώτοι καθιέρωσαν διακοπές για ξεκούραση ήταν οι αρχαίοι Ρωμαίοι

Θυμάμαι την έκπληξη των φοιτητών μου όταν πριν από χρόνια, σε μάθημα για τον ιδιωτικό βίο των αρχαίων, αναφέρθηκα στις διακοπές τους. Πίστευαν ότι η συνήθεια να πηγαίνουν οι άνθρωποι για ένα χρονικό διάστημα για διακοπές είναι εφεύρημα των καιρών μας.