Ιστορία Β΄ Γυμνασίου (9) - Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία στις αρχές της βασιλείας του Νικηφόρου Α΄ (802). Πηγή Βικιπαίδεια

Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας

Α. Οι εξελίξεις που ενίσχυσαν τον ελληνικό χαρακτήρα του Βυζαντίου:

 - σταθεροποιήθηκαν τα σύνορα Βυζαντίου-Χαλιφάτου στη γραμμή Κιλικία-Κύπρος-Κρήτη

 - αντιμετωπίστηκαν οι Βούλγαροι.

 - άρχισε η αφομοίωση των Σλάβων

 - περιορίστηκε η χρήση της λατινικής γλώσσας.

Νεοελληνική Λογοτεχνία Γ΄ Γυμνασίου (6) - Λήθη

Ο ποιητής σε φωτογραφία του 1905

Λορέντζος Μαβίλης (1860-1912), Λήθη

Ο Μαβίλης μακαρίζει προκλητικά τους νεκρούς που λησμονούν την εγκόσμια πίκρα, ενώ θρηνεί για λογαριασμό των ζωντανών, οι οποίοι θέλουν αλλά δεν μπορούν να λησμονήσουν τα νεκρά αγαπημένα τους πρόσωπα.

Βιβλίο του καθηγητή, σελ.51

Νεοελληνική Λογοτεχνία Α΄ Γυμνασίου (8) – Η Νέα Παιδαγωγική

Ν. Καζαντζάκης (1883-1957). Πηγή: Βικιπαίδεια

Νίκος Καζαντζάκης, Η Νέα Παιδαγωγική

Ενότητες και περιεχόμενο

(α) Από την αρχή ... — Έγνοια σου, καπετάν Μιχάλη· έχω εδώ το εργαλείο που κάνει τους ανθρώπους, είπε ο δάσκαλος κι έδειξε τη βίτσα.

Στο πρώτο μέρος ο αφηγητής ξετυλίγει τις σκέψεις και την ψυχική του κατάσταση, καθώς ο πατέρας του τον οδηγεί για πρώτη φορά στο σχολείο.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Α΄ Γυμνασίου (7) - Οδύσσεια, ε 165-251

Άρνολντ Μπέκλιν, Οδυσσέας και Καλυψώ (1883). Πηγή: Βικιπαίδεια

ε 165-251

H ζωή του Οδυσσέα στην Ωγυγία, Διάλογος Καλυψώς-Οδυσσέα

Βασικά σημεία:
1. Πώς περνά ο Οδυσσέας κοντά στην Καλυψώ;
2. Η Καλυψώ ανακοινώνει στον Οδυσσέα το νόστο του. 

3. Με ποια επιχειρήματα η Καλυψώ προσπαθεί να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της και γιατί εκείνος αρνείται;

Ανάπτυξη:
1. Ο Οδυσσέας είναι δυστυχισμένος στο νησί της Ωγυγίας, κοντά στην Καλυψώ. Ο πόθος του νόστου τον βασανίζει, όπως φαίνεται ξεκάθαρα από τους αρχικούς στίχους (167-175) της ενότητας:

Νεοελληνική Λογοτεχνία Α΄ Γυμνασίου (7) – Ο παππούς και το εγγονάκι

Λέων Τολστόι, Ο παππούς και το εγγονάκι

Δείτε σε αυτόν τον σύνδεσμο την παρουσίαση που χρησιμοποιήσαμε στην τάξη για να γνωριστούμε καλύτερα με τον κορυφαίο ρώσο πεζογράφο.

Νεοελληνική Λογοτεχνία Γ΄ Γυμνασίου (5) - Αυτοβιογραφία

Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου (Ζάκυνθος, 1801-1832). Πηγή: Βικιπαίδεια 

Ελισάβετ Μουτζάν –Μαρτινέγκου

Αυτοβιογραφία

Δείτε εδώ την παρουσίαση που χρησιμοποιήσαμε στην τάξη για να γνωρίσουμε τη ζακυνθινή συγγραφέα.

Ιστορία Α΄ Γυμνασίου (10) - Η Σπάρτη

Η επικράτεια της Σπάρτης (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Η Σπάρτη 

Βασικά σημεία

 

1. Η πόλη-στρατόπεδο

Η Σπάρτη πήρε χαρακτήρα κλειστής και απομονωμένης πόλης μετά από: 

- μακροχρόνιους πολέμους με τους Μεσσήνιους (8ος-7ος π.Χ.) και 

- συγκρούσεις με το Άργος.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Β΄ Γυμνασίου (6) - Ιλιάδα, Γ 121-244

Η Ελένη στα τείχη της Τροίας, πίνακας του βρετανού ζωγράφου Frederic Leighton, 1865
(πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα)

Γ 121-244, Τειχοσκοπία

Βασικά σημεία:

1. Έκφραση.

2. Ηθογράφηση Ελένης και Πρίαμου.

3. Γιατί η Ελένη εμφανίζεται στα τείχη; Μερικοί πρωταγωνιστές του έπους.

4. Αφηγηματικές τεχνικές: επιβράδυνση, επική ειρωνεία.

Ανάπτυξη:

1. Η απόδοση με το λόγο ενός έργου των εικαστικών τεχνών ονομάζεται στη φιλολογία έκφραση. Δες και το σχόλιο στους στ.125-128 (σελ.48 του βιβλίου).

 

2. Ηθογράφηση των προσώπων ενός λογοτεχνικού έργου είναι η παρουσίαση της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς τους. Γίνεται αν ληφθούν υπόψη όσα λένε, σκέφτονται ή πράττουν τα πρόσωπα αυτά ή/και όσα λένε και σκέφτονται οι άλλοι ήρωες για τα πρόσωπα αυτά (δες και ερώτηση 5 της σελ.54 του βιβλίου). Σύμφωνα με αυτές τις οδηγίες παρακάτω θα ηθογραφήσουμε την Ελένη και τον Πρίαμο με βάση τα δοσμένα αποσπάσματα: 

Ηθογράφηση Ελένης

Στίχοι

Χαρακτηρισμός

Είπε η θεά και τρυφερήν της βάζει επιθυμίαν του πρώτου ανδρός, της χώρας της και των γλυκών γονέων. Κι ευθύς από τον θάλαμον μ' ένα λευκό μαγνάδι η Ελένη εχύθη και θερμά τα δάκρυα της κυλούσαν. Και δύο της θεράπαινες, η κόρη του Πιτθέως Αίθρα και η μεγαλόφθαλμη Κλυμένη ακολουθούσαν. [μιλούν οι γέροντες αρχηγοί της Τροίας] «Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν· τωόντι [= πράγματι] ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της αλλά και ως είναι ασύγκριτη καλύτερα να φύγει παρά να μείνει συμφορά σ' εμάς και στα παιδιά μας». [μιλά η Ελένη στον Πρίαμο] «Σέβας και φόβον, ω γλυκέ, σου έχω, πεθερέ μου· κάλλιο να είχα σκοτωθεί, παρά να φύγ', οϊμένα, με τον υιόν σου, αφήνοντας τον θάλαμον, τους φίλους, τες τρυφερές ομήλικες, την μόνην θυγατέρα· αλλ' έζησα· να φθείρεται στα κλάυματα η ζωή μου. Αλλά σ' αυτό που μ' ερωτάς εγώ θα σου απαντήσω. Εκείνος είναι ο κραταιός Ατρείδης Αγαμέμνων, συνάμα βασιλιάς καλός και ανδρείος πολεμάρχος και ανδράδελφον, έναν καιρόν, εγώ τον είχα η σκύλα!»

⇾ σεμνή ⇾ ευαίσθητη, συναισθηματική ⇾ πανέμορφη   ⇾ σέβεται, τιμά, αγαπά τον πεθερό της ⇾ μετανιώνει πικρά για τις πράξεις της και χρησιμοποιεί βαριά λόγια για τον εαυτό της.

 

Ηθογράφηση Πριάμου

Στίχοι

Χαρακτηρισμός

«Προχώρησε, παιδί μου, εδώ κοντά μου να καθίσεις τον πρώτον άνδρα σου να ιδείς, τους συγγενείς και φίλους· συ δεν μου πταίεις, οι θεοί μου πταίουν, οπού εκείνοι μ' έριξαν στον πολύθρηνον των Αχαιών αγώνα· κι εκείνον τον θεόρατον να μου ονομάσεις άνδρα που ανάμεσα των Αχαιών τόσο λαμπρά φαντάζει. Αλήθεια, στο ανάστημα τον υπερβαίνουν κι άλλοι, αλλ' άνδρα ως αυτόν καλόν και σεβαστόν δεν είδα εις την ζωήν μου· φαίνεται τωόντι βασιλέας». «Λόγον τωόντι αληθινόν, ω δέσποινα, μας είπες· γιατ' ήλθ' εκείνος άλλοτε για σέν' αποσταλμένος εδώ με τον Μενέλαον και φιλικά στο σπίτι τους δέχθηκα κι εγνώρισα την πλάση και των δύο και την μεγάλην σύνεσιν·

⇾ σέβεται τη νύφη του· είναι διακριτικός και όχι εριστικός και προσβλητικός ⇾ σέβεται τους αντιπάλους του ⇾ φιλόξενος

 

3. Κεντρικό πρόσωπο της ενότητας είναι, βέβαια, η Ελένη. Ο ποιητής την εμφανίζει στα τείχη, ανάμεσα στους ηλικιωμένους Τρώες, κι έτσι έχουν και οι ακροατές την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα τη γυναίκα για την οποία τόσοι άντρες παίζουν τη ζωή τους –δικαιολογημένα, λένε οι Τρώες γέροντες στους στίχους 156-8 και μας βεβαιώνουν με έμμεσο, πλάγιο τρόπο για την ασύγκριτη ομορφιά της Ελένης.

Ο Πρίαμος υποδέχεται τον Πάρη με την Ελένη. Παράσταση από ερυθρόμορφο αγγείο που βρέθηκε στη Λουκανία της Ιταλίας (390-380 π.Χ.)
[πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα]

Εκτός από την παρουσίαση της Ελένης και της μοναδικής ομορφιάς της ο ποιητής παρουσιάζει και κάποιους βασικούς ήρωες των Αχαιών: ο Αγαμέμνονας, ο Οδυσσέας, ο Αίαντας και ο Ιδομενέας δεν είναι μόνο ονόματα, αλλά προσωπικότητες, τα χαρακτηριστικά των οποίων δεν είναι πλέον άγνωστα στον ακροατή. Όμως, και ο χαρακτήρας του Πριάμου (μέσα από τη στάση του απέναντι στην Ελένη και τα σχόλια που κάνει για τους Αχαιούς) ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια τού ακροατή. 

Υπάρχει όμως και κάποιος άλλος λόγος, για τον οποίο η Ελένη πρέπει να εμφανιστεί στα τείχη της Τροίας και αφορά τον πολιτισμό της εποχής εκείνης: σε κάθε μονομαχία έπρεπε το έπαθλο να βρίσκεται στο χώρο της σύγκρουσης· για την Ελένη, άλλωστε, δε συμφώνησαν να μονομαχήσουν Μενέλαος και Πάρης; 

«Στον ελληνικό μύθο η γυναίκα βρίσκεται μπροστά και παρακολουθεί τη μονομαχία. Τι νόημα έχει η παρουσία της; Στην παλιά εποχή το βραβείο, ό,τι πράγμα και να ήταν –και η γυναίκα δεν ήταν άλλο από πράγμα-, έπρεπε να είναι ορατό από τους αντίζηλους. Ανταποκρίνεται σε μια πρωτόγονη απαίτηση του ανθρώπου, αυτό που για χάρη του θα αγωνιστείς, συχνά με κίνδυνο της ζωής σου, να το δεις, να αποτιμήσεις την αξία του και έπειτα να παλέψεις να το κερδίσεις. Γι’ αυτό το λόγο ο αθλοθέτης το παρουσιάζει από την αρχή στη μέση του αγώνα [...]. Για τον ίδιο λόγο, όταν ο αγώνας γίνεται για μια γυναίκα, η παρουσία της είναι αναγκαία.» [1]

4. Γνωρίζουμε από την περιληπτική αναδιήγηση πως έχει ήδη προετοιμαστεί ο μονομαχία Μενέλαου και Πάρη. Ο ποιητής όμως δεν προχωρά αμέσως στην αφήγηση της μονομαχίας, αλλά κρατά τους ακροατές του σε αγωνία, διακόπτοντας για λίγο τη ροή της διήγησης με την  παρεμβολή της ενότητας της Τειχοσκοπίας. Η γνωστή τεχνική της επιβράδυνσης αυξάνει το ενδιαφέρον για το αποτέλεσμα της μονομαχίας και, παράλληλα, δίνει την ευκαιρία στον ποιητή να σκιαγραφήσει το χαρακτήρα (= ηθογράφηση) κάποιων βασικών προσώπων του έπους του.

Για την έννοια της επικής ειρωνείας δες την ερώτηση 6 της σελ.54.

---

[1] Ι. Θ. Κακριδής, Ξαναγυρίζοντας στον Όμηρο, σελ. 69-70.

❦

Νεοελληνική Λογοτεχνία Α΄ Γυμνασίου (5) - H πείνα του Καραγκιόζη

Καραγκιόζης (πηγή: Βικιπαίδεια)

Αντώνης Μόλλας, H πείνα του Καραγκιόζη

Βασικά σημεία

1. Η προέλευση του θεάτρου σκιών

Το θέατρο σκιών, το γνωστό αυτό είδος του λαϊκού θεάματος, έχει αφετηρία του την Άπω Ανατολή. Με τη μεσολάβηση των Αράβων και των Τούρκων φτάνει στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα. Στον εξελληνισμό του τουρκικού Karagöz σημαντικό ρόλο έπαιξε, γύρω στα 1880, ο Πατρινός καραγκιοζοπαίχτης Μίμαρος. Κορυφαία είναι και η συμβολή του Αντώνη Μόλλα, ο οποίος εμπλούτισε τον Καραγκιόζη με αντιπροσωπευτικούς ελληνικούς τύπους (γύρω στα 1920). 

Νεοελληνική Λογοτεχνία Γ΄ Γυμνασίου (4) - Κι έχουμε πόλεμο!

Κώστας Ταχτσής, 1927 – 1988 (πηγή: Εθνικό Κέντρο Βιβλίου)

Κώστας Ταχτσής, Κι έχουμε πόλεμο!

Βασικά σημεία

1. Επεισόδια και θέματα: σκοπός είναι να ακουστούν μερικές από τις βασικές απόψεις που κυκλοφορούσαν τότε στην ελληνική κοινωνία για τον πόλεμο και να αποδοθεί η ατμόσφαιρα της πρώτης μέρας του πολέμου από τη σκοπιά των απλών ανθρώπων. Ουσιαστικά, τα πρόσωπα που μιλούν εκφράζουν τις απόψεις αυτές.