Νάτση Φωτεινή - Ομηρικά έπη: τα αρχαιότερα λογοτεχνικά έργα της Ευρώπης

 

Η αποθέωση του Ομήρου (Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, 1827). Στα πόδια του η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Πότε και πού γεννήθηκε η ελληνική και η ευρωπαϊκή λογοτεχνία

Η ελληνική αλλά και η ευρωπαϊκή λογοτεχνία γεννήθηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. στα παράλια της Μικράς Ασίας, στην περιοχή που ονομάστηκε Ιωνία. Εκείνη την εποχή αναπτύχθηκε έντονα ο ελληνικός πολιτισμός και δημιουργήθηκαν τα πρώτα μεγάλα λογοτεχνικά έργα, τα οποία αποτέλεσαν τη βάση για ολόκληρη τη μετέπειτα ευρωπαϊκή γραμματεία.

Η γέννηση της λογοτεχνίας συνδέεται άμεσα με την επική ποίηση και ιδιαίτερα με τα έργα που αποδίδονται στον Όμηρο. Τα έργα αυτά μεταδίδονταν αρχικά προφορικά, από στόμα σε στόμα, και μόνο αργότερα καταγράφηκαν σε γραπτή μορφή. Η επίδρασή τους ήταν τεράστια, καθώς επηρέασαν όχι μόνο τη λογοτεχνία, αλλά και την τέχνη, τη φιλοσοφία και τη σκέψη των λαών της Ευρώπης.

 

Ποια ήταν τα πρώτα λογοτεχνικά δημιουργήματα

Τα πρώτα λογοτεχνικά δημιουργήματα της ελληνικής αλλά και της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας ήταν τα ομηρικά έπη, δηλαδή η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Τα έργα αυτά ανήκουν στο είδος της επικής ή ηρωικής ποίησης και δημιουργήθηκαν τον 8ο αιώνα π.Χ.

Η Ιλιάδα αναφέρεται στα γεγονότα του Τρωικού πολέμου και εξυμνεί την ανδρεία και την τιμή των ηρώων, ενώ η Οδύσσεια περιγράφει τις περιπέτειες του Οδυσσέα κατά την επιστροφή του στην πατρίδα του, την Ιθάκη. Τα έπη αυτά δεν αποτελούν μόνο σπουδαία λογοτεχνικά έργα, αλλά και πολύτιμες πηγές για τη ζωή, τα έθιμα, τις αντιλήψεις και τις αξίες των αρχαίων Ελλήνων.

 

Ποιος πολιτισμός άνθιζε τότε – Πόλεις και κέντρα πολιτισμού

Τα γεγονότα των ομηρικών επών διαδραματίζονται τον 12ο αιώνα π.Χ., εποχή κατά την οποία άνθιζε ο Μυκηναϊκός πολιτισμός. Ο πολιτισμός αυτός αναπτύχθηκε κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα και χαρακτηριζόταν από ισχυρά ανακτορικά κέντρα, έντονο πολεμικό χαρακτήρα και κοινωνική οργάνωση γύρω από τον άνακτα.

Σημαντικά κέντρα του Μυκηναϊκού πολιτισμού ήταν οι Μυκήνες, η Τίρυνθα, η Πύλος και η Θήβα. Ο Μυκηναϊκός κόσμος αποτέλεσε το ιστορικό υπόβαθρο των ομηρικών επών και τον πολιτισμό των ηρώων που περιγράφονται σε αυτά.

 

Η Πύλη των Λεόντων στις Μυκήνες (πηγή: Βικιπαίδεια)

Αοιδοί και Ραψωδοί – Ο διασημότερος επικός ποιητής

Αοιδοί

Οι αοιδοί ήταν οι πρώτοι επικοί ποιητές της αρχαιότητας. Τραγουδούσαν τα έπη τους προφορικά και συχνά αυτοσχεδίαζαν. Εμφανίζονταν σε γιορτές, συμπόσια και στα παλάτια των αρχόντων. Συνόδευαν το τραγούδι τους με μουσικό όργανο, συνήθως λύρα. Χάρη στους αοιδούς διατηρήθηκαν και διαδόθηκαν τα επικά τραγούδια πριν ακόμα γραφτούν.

Ραψωδοί

Οι ραψωδοί εμφανίστηκαν αργότερα. Σε αντίθεση με τους αοιδούς, δεν αυτοσχεδίαζαν, αλλά απήγγελλαν τα έπη σε σταθερή μορφή. Παρουσίαζαν κυρίως τα ομηρικά έπη σε γιορτές και αγώνες. Το όνομά τους σημαίνει «εκείνος που ράβει τα τραγούδια», γιατί ένωνε διαφορετικά κομμάτια των επών σε μία αφήγηση.

 

Ο διασημότερος επικός ποιητής – Όμηρος

Ο Όμηρος θεωρείται ο μεγαλύτερος επικός ποιητής της αρχαιότητας. Σε αυτόν αποδίδονται η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Έζησε πιθανότατα τον 8ο αιώνα π.Χ., αλλά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ούτε τον τόπο καταγωγής του ούτε λεπτομέρειες της ζωής του. Πολλές πόλεις, όπως η Σμύρνη και η Χίος, τον διεκδικούσαν ως δικό τους.

Πιστεύεται ότι ο Όμηρος ήταν ραψωδός και ότι τα έργα του μεταδίδονταν προφορικά για πολλά χρόνια πριν καταγραφούν. Τα ομηρικά έπη θεωρούνται κορυφαία έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και επηρέασαν βαθιά τον πολιτισμό της Ευρώπης.

 

Οι αξίες στα ομηρικά έπη

Οι ήρωες των δύο ομηρικών επών διακρίνονται για την κατοχή υψηλών ηθικών αξιών, όπως η φιλοξενία, η ευγένεια, η φιλία, η συμπάθεια απέναντι στον ανθρώπινο πόνο, η επιείκεια, η πραότητα και ο σεβασμός προς τον συνάνθρωπο.

Οι δεσμοί της φιλοξενίας θεωρούνται ιεροί και απαραβίαστοι και κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά, δημιουργώντας γέφυρες επικοινωνίας ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών περιοχών, όπως φαίνεται χαρακτηριστικά στη συνάντηση του Γλαύκου με τον Διομήδη στη ραψωδία Ζ της Ιλιάδας. Η ευγενική στάση εκφράζεται μέσα από τη λεπτότητα στη συμπεριφορά, τη γενναιοδωρία και την έμπρακτη μέριμνα για τον φιλοξενούμενο. Το πρότυπο του ομηρικού ανθρώπου συγκροτείται από την αρμονική συνύπαρξη λόγου και πράξης. Παράλληλα, άριστος λογίζεται εκείνος που διαθέτει ευγενική καταγωγή, ανδρεία και σωματική ωραιότητα, επιδεξιότητα και σωφροσύνη.

Η ομηρική ποίηση απευθύνεται με αμεσότητα και ειλικρίνεια στο σύνολο των ανθρώπων και διαπνέεται από μια θετική και αισιόδοξη αντίληψη της ζωής.

Οι ομηρικοί ήρωες αγαπούν τη ζωή και αναγνωρίζουν την ομορφιά και την αξία της. Παράλληλα, επιδιώκουν τον αγώνα που οδηγεί στη δόξα (κλέος) και στη νίκη (κῦδος). Ωστόσο, το ηρωικό ιδεώδες δεν αναιρεί την έντονη προσήλωση στη ζωή, όπως αυτή εκφράζεται με ιδιαίτερη δύναμη από τον Αχιλλέα στην Οδύσσεια.

Ειδικότερα στην Ιλιάδα, οι ήρωες επιδιώκουν την αριστεία («αἰὲν ἀριστεύειν…»), μάχονται για υψηλά ιδανικά («εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης») και συμμορφώνονται με έναν αυστηρό κώδικα τιμής, ανδρείας και σεβασμού προς τους θεούς, τους νεκρούς και τους πρεσβύτερους. Η αμοιβαία αναγνώριση και εκτίμηση μεταξύ των προσώπων προβάλλεται ως πρότυπο πολιτισμένης συμπεριφοράς.

Παρότι οι ήρωες βρίσκονται σε πολεμική αντιπαράθεση, ο ποιητής δεν ταυτίζεται με καμία από τις δύο πλευρές, διατηρώντας στάση ουδετερότητας και αποφεύγοντας κάθε μορφή μεροληψίας. Οι αντίπαλοι λαοί παρουσιάζονται ως πολιτισμικά όμοιοι: χρησιμοποιούν την ίδια γλώσσα, τιμούν τους ίδιους θεούς και ακολουθούν τις ίδιες λατρευτικές πρακτικές. Ο Όμηρος δεν υιοθετεί την αντίθεση Ελλήνων και Ασιατών που συναντάται αργότερα στην ιστοριογραφία του Ηροδότου για τους Μηδικούς πολέμους.

Η Οδύσσεια σκιαγραφεί έναν κόσμο αισθητά διαφορετικό. Οι ήρωές της δεν παρουσιάζονται εξιδανικευμένοι και προέρχονται από όλα τα κοινωνικά επίπεδα. Το ύψιστο ιδανικό δεν είναι πλέον η πολεμική ανδρεία, αλλά η ευφυΐα και η επιδεξιότητα του κεντρικού προσώπου, του Οδυσσέα, ο οποίος προβάλλεται ως σύνθετη και διαχρονική μορφή. Ο ποιητής αποδίδει στον Οδυσσέα, σε μια ισορροπημένη σύνθεση, το σύνολο των αρετών που καλείται να ενσαρκώνει ο ήρωας κάθε εποχής: τόλμη, ανδρεία, σύνεση, υπομονή και εφευρετικότητα. Οι αρετές αυτές συνοψίζονται στα χαρακτηριστικά επίθετα πολύτροπος (ευέλικτος, πολυμήχανος), πολύμητις (ιδιαίτερα σοφός), πολυμήχανος (επινοητικός) και πολυτλήμων ή πολύτλας (καρτερικός).

Η Φωτεινή Νάτση είναι μαθήτρια της Α΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλος της σχολικής ομάδας Erasmus+. 

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

Πηγές:

• Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας (Α, Β, Γ Γυμνασίου), Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων "Διόφαντος"
• Δ. Ν. Μαρωνίτης και Λ. Πόλκας, Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια, Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών
• Τα πάντα όλα που έγραψαν οι αρχαίοι - πόντκαστ του Θόδωρου Παπακώστα (Archaeostoryteller)
• Οδύσσεια: Έτοιμο σενάριο για Χόλιγουντ - πόντκαστ του Θόδωρου Παπακώστα (Archaeostoryteller)

 

♦