Μπασιάς Παναγιώτης, Η αρχαία φιλοσοφία

Raffaello Sanzio da Urbino ή πιο απλά Ραφαήλ, Η Σχολή των Αθηνών (πηγή: Wikimedia Commons)

 

Η Φιλοσοφία

Η Φιλοσοφία, όπως είναι ευρέως γνωστό, αποτελεί τη μητέρα των επιστημών. Η λέξη φιλοσοφία αποτελεί παραγωγή του ρήματος φιλοσοφώ (φίλος + σοφία) και σημαίνει αγάπη προς την σοφία. Ο ορισμός της φιλοσοφίας αποτελεί ο ίδιος ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Η Φιλοσοφία είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να κατανοήσει σε βάθος τον κόσμο και τον εαυτό του μέσω της λογικής σκέψης, του στοχασμού και του διαλόγου. Η Φιλοσοφία δεν περιορίζεται σε έτοιμες απαντήσεις, αλλά μας μαθαίνει να μαθαίνουμε κριτικά και να αναζητούμε τεκμήρια.

Η ιστορία της Φιλοσοφίας είναι μακρόχρονη και συνεχώς εξελισσόμενη. Η αρχή της εντοπίζεται στις ελληνικές αποικίες της Ιωνίας, όταν ένας νέος ορθολογικός τρόπος εξήγησης του κόσμου χρησιμοποιείται από μια ομάδα στοχαστών. Οι πρώτοι φιλόσοφοι ονομάστηκαν Προσωκρατικοί, γιατί οι περισσότεροι γεννήθηκαν και έζησαν πριν τον Σωκράτη, ή φυσικοί φιλόσοφοι· αυτοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τον κόσμο με βάση τη λογική και έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα φυσικά φαινόμενα και το πρόβλημα της αρχής του κόσμου. Αντίθετα, ο Σωκράτης έκανε μια στροφή και ενδιαφέρθηκε κυρίως για την ηθική και πνευματική βελτίωση του ανθρώπου.

 

Κλάδοι της φιλοσοφίας

Καθώς η φιλοσοφία εξελισσόταν, οι προβληματισμοί των φιλοσόφων πλήθαιναν και άρχισαν να οργανώνονται σε επιμέρους τομείς. Έτσι, διαμορφώθηκαν οι βασικοί κλάδοι της φιλοσοφίας, οι οποίοι δεν είναι απομονωμένοι μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται και συνδέονται.

 

Η Μεταφυσική

Η μεταφυσική είναι ο κλάδος της φιλοσοφίας που προσπαθεί να απαντήσει στα πιο θεμελιώδη ερωτήματα για την ύπαρξη και την πραγματικότητα, πέρα από όσα μπορούμε να αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας. Εξετάζει την έννοια του «είναι», της ύπαρξης, της ψυχής και της πραγματικότητας. Βασικά ερωτήματα που θέτει: Τι υπάρχει πραγματικά; Υπάρχει κάτι πέρα από τον υλικό κόσμο; Υπάρχει Θεός ή ψυχή; Στόχος της είναι η αναζήτηση της ουσίας των πραγμάτων και όχι απλώς της εξωτερικής τους μορφής.

Από τους Προσωκρατικούς έως τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η μεταφυσική αποτέλεσε τον πυρήνα της φιλοσοφίας και μας βοηθά να σκεφτόμαστε βαθύτερα για το νόημα της ζωής και της ύπαρξης.

 

Η Γνωσιολογία

Η γνωσιολογία ασχολείται με τη γνώση, τον τρόπο απόκτησής της και τα όριά της. Εξετάζει αν και πώς μπορούμε να γνωρίζουμε την αλήθεια. Αναζητά απαντήσεις στα ερωτήματα: Τι είναι γνώση και τι είναι απλή γνώμη; Πότε μπορούμε να πούμε ότι κάτι είναι αληθινό; Βασικά προβλήματα που θέλει να αντιμετωπίσει είναι η αμφιβολία, το λάθος και η πλάνη των αισθήσεων. Μας μαθαίνει να σκεφτόμαστε κριτικά και να μην αποδεχόμαστε άκριτα πληροφορίες.

 

Η Λογική

Η λογική είναι ο κλάδος που θέτει τους κανόνες της σωστής σκέψης και του ορθού συλλογισμού, γι’ αυτό μελετά τη δομή των επιχειρημάτων και των συλλογισμών. Επιδιώκει να οδηγήσει την ανθρώπινη σκέψη σε έγκυρα συμπεράσματα και στην αποφυγή λογικών σφαλμάτων. Η Λογική χρησιμοποιείται κατεξοχήν στον διάλογο, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και την καθημερινή ζωή και αποτελεί βασικό εργαλείο της επιστημονικής σκέψης.

 

Η Ηθική Φιλοσοφία

Η ηθική φιλοσοφία εξετάζει τη συμπεριφορά του ανθρώπου και τις αξίες που καθορίζουν τις πράξεις του· πιο απλά: τι είναι καλό και κακό, δίκαιο και άδικο. Το βασικό ερώτημα που θέτει: πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος για να είναι ευτυχισμένος; Επομένως, η ηθική διερευνά την έννοια της αρετής και της ευδαιμονίας. Θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, αφού συνδέεται άμεσα με την καθημερινή ζωή και τις προσωπικές μας επιλογές.

 

Η Πολιτική Φιλοσοφία

Η πολιτική φιλοσοφία μελετά την οργάνωση της κοινωνίας, την εξουσία και τη δικαιοσύνη, βάζοντας στον επίκεντρο του ενδιαφέροντός της τη σχέση πολίτη και κράτους. Διερωτάται για την καλύτερη μορφή διακυβέρνησης και στοχεύει στον εντοπισμό του κοινού καλού και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Θεμελιωτές της πολιτικής φιλοσοφίας θεωρούνται ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης.

 

Η Αισθητική

Η Αισθητική είναι ο κλάδος που ασχολείται με την τέχνη και το ωραίο. Εξετάζει τη φύση της καλλιτεχνικής δημιουργίας, γι’ αυτό βρίσκει πεδίο εφαρμογής στη ζωγραφική, στη μουσική, στην ποίηση, στο θέατρο. Στόχος της είναι να κατανοήσει τον ρόλο της τέχνης στη ζωή του ανθρώπου. Παρόλο που συχνά δε γίνεται αντιληπτό, είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί η τέχνη καλλιεργεί το συναίσθημα και την ανθρώπινη σκέψη.

 

Ζακ-Λουί Νταβίντ (1787), Ο Θάνατος του Σωκράτη (πηγή: Wikimedia Commons)

Η Ιστορία της Φιλοσοφίας

Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι η ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Από την πρώτη προσπάθεια εξήγησης του κόσμου μέχρι τα σύγχρονα φιλοσοφικά ερωτήματα, η φιλοσοφία εξελίσσεται μαζί με τον άνθρωπο, αντανακλώντας τις ανάγκες, τις αγωνίες και τα ερωτήματά του. Συνήθως, η ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας χωρίζεται σε τρεις περιόδους:

 

Η Αρχαϊκή περίοδος (6-5ος αι. π.Χ.)

Η φιλοσοφία γεννήθηκε στην αρχαία Ελλάδα τον 6ο αιώνα π.Χ., όταν οι άνθρωποι άρχισαν να ερμηνεύουν τον κόσμο με τη λογική και όχι με μύθους. Οι φιλόσοφοι της περιόδου αυτής ονομάζονται Προσωκρατικοί και εξετάζουν την αρχή του κόσμου, με κεντρικό ζήτημα την αλλαγή ή τη σταθερότητά του. Σημαντικοί φιλόσοφοι της εποχής είναι ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος, ο Αναξιμένης, ο Ηράκλειτος και ο Παρμενίδης. Κύριο χαρακτηριστικό της εποχής είναι η φύση, ο κόσμος, ο άνθρωπος και η αρετή.

 

Κλασική ή αττική περίοδος (5ος-4ος αι. π.X.)

Κατά την Κλασική περίοδο, η Φιλοσοφία στρέφεται από τη φύση στον άνθρωπο και την κοινωνία. Αρχίζει με τον Σωκράτη και περιλαμβάνει τους Σοφιστές, τον Πλάτωνα και ολοκληρώνεται με τον θάνατο του Αριστοτέλη. Οι σωκρατικές σχολές εξετάζουν τα κριτήρια του ενάρετου βίου, ενώ οι Σοφιστές διδάσκουν ρητορική, διαλεκτική και πολιτική τέχνη. Η Φιλοσοφία συστηματοποιείται με την ίδρυση της Ακαδημίας από τον Πλάτωνα και του Λυκείου από τον Αριστοτέλη, που συγκροτούν τα βασικά κέντρα πνευματικής ανάπτυξης της εποχής.

 

Μετακλασική περίοδος (3ος αι. π.X. - 6ος αι. µ.Χ.)

Η μετακλασική περίοδος, από τον 3ο αιώνα π.Χ. έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., καλύπτει την ελληνιστική και ρωμαϊκή φιλοσοφία και την ύστερη αρχαιότητα. Η φιλοσοφία αναπτύσσεται σε νέα ιστορικά πλαίσια, μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και εξαπλώνεται σε ελληνικές πόλεις της Ασίας, της Αιγύπτου και της Κάτω Ιταλίας. Τα κυρίαρχα φιλοσοφικά ρεύματα, όπως ο Επικουρισμός, ο Στωικισμός και ο Σκεπτικισμός, επικεντρώνονται κυρίως στην ηθική και στην ατομική ευδαιμονία. Η ελληνική φιλοσοφία συνεχίζει να επιβιώνει κατά τα ρωμαϊκά χρόνια και αναβιώνει στον Νεοπλατωνισμό του 3ου αιώνα μ.Χ., με κύριο εκπρόσωπο τον Πλωτίνο, διαμορφώνοντας παράλληλα τα θεμέλια του χριστιανικού στοχασμού.

 

Η φιλοσοφία δεν είναι απλώς ιστορικό φαινόμενο, αλλά μια ζωντανή διαδικασία αναζήτησης της γνώσης και της κατανόησης του κόσμου και του ανθρώπου. Από τους πρώτους προσωκρατικούς φιλοσόφους μέχρι τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι ιδέες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας έθεσαν τα θεμέλια της επιστήμης, της ηθικής και της πολιτικής σκέψης, επηρεάζοντας βαθιά τον δυτικό πολιτισμό. Σήμερα, παρά την τεχνολογική και κοινωνική πρόοδο, τα ερωτήματα που έθεσαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι παραμένουν επίκαιρα: για το καλό, την αρετή, την ευδαιμονία, αλλά και για τη σχέση του ανθρώπου με την κοινωνία και το περιβάλλον του. Η αρχαία φιλοσοφία εξακολουθεί να μας εμπνέει, να μας καθοδηγεί στη σκέψη μας και να προσφέρει εργαλεία για την κατανόηση και βελτίωση της ζωής, αποδεικνύοντας ότι η αναζήτηση της σοφίας είναι διαχρονική και αναντικατάστατη. Όσο ο άνθρωπος σκέφτεται και αναρωτιέται, η φιλοσοφία θα παραμένει πάντα επίκαιρη.

Ο Παναγιώτης Μπασιάς είναι μαθητής της Α΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλος της σχολικής ομάδας Erasmus+. 

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

Πηγές:

• Αθ. Γλυκοφρύδη-Λεοντσίνη, Χρ. Σακελλίου, Ελ. Λεοντσίνη, Ανθολόγιο Φιλοσοφικών Κειμένων (Γ΄ Γυμνασίου), έκδοση από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών & Εκδόσεων «Διόφαντος».
• Internet Encyclopedia of Philosophy (IEP), λήμμα Ancient Greek Philosophy

♦