Νικολαΐδου Σταυρούλα, Η Δημοκρατία και η Ρητορική στην Αρχαία Ελλάδα

Η Πνύκα είναι η θέση όπου συγκαλούνταν η Εκκλησία του δήμου, δηλαδή η συνέλευση των Αθηναίων, στην Αρχαία Αθήνα. (πηγή: Βικιπαίδεια)

Η δημοκρατία αποτελεί το σπουδαιότερο επίτευγμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και τη βάση πάνω στην οποία στηρίζεται ο σύγχρονος δυτικός κόσμος. Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, η εξουσία έπαψε να είναι προνόμιο ενός βασιλιά ή μιας κλειστής ομάδας ευγενών και πέρασε στα χέρια των πολλών. Όμως, η δημοκρατία δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τη ρητορική, την τέχνη του λόγου. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς αυτά τα δύο γεννήθηκαν μαζί και πώς επηρέασαν την ιστορία.

 

Η ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (750–480 π.Χ.). Η γένεση της πόλης-κράτους

Πόλη-κράτος ονομάζουμε μια πόλη που λειτουργεί σαν ένα μικρό, ανεξάρτητο κράτος. Είχε τη δική της κυβέρνηση, τον δικό της στρατό και τους δικούς της νόμους. Οι άνθρωποι τότε δεν ένιωθαν απλώς κάτοικοι μιας περιοχής, αλλά μέλη μιας ομάδας. Κάθε πόλη-κράτος αποτελούνταν από δύο βασικά μέρη:

• Το άστυ (ή πόλις): Ήταν το οχυρωμένο κέντρο, συνήθως τειχισμένο, όπου βρίσκονταν τα δημόσια κτίρια, οι ναοί, οι χώροι άσκησης της εξουσίας και οι κατοικίες των πολιτών.

• Η ύπαιθρος χώρα: Η περιοχή γύρω από το άστυ. Εκεί υπήρχαν τα χωράφια και μικρότεροι οικισμοί, οι κώμες, όπου ζούσαν οι αγρότες που τροφοδοτούσαν την πόλη.

 

Ανεξάρτητα από το πολίτευμα, κάθε πόλη-κράτος και κάθε πολίτης πάλευαν για τρία πράγματα:

1. Ελευθερία: Ο αγώνας για ανεξαρτησία από ξένους εχθρούς.

2. Αυτονομία: Το δικαίωμα των πολιτών να ζουν με νόμους που οι ίδιοι είχαν θεσπίσει.

3. Αυτάρκεια: Η προσπάθεια της πόλης να παράγει όσα χρειάζεται για να μην εξαρτάται οικονομικά από άλλους.

 

Η γέννηση, η εξέλιξη και η σημασία του θεσμού της πόλης-κράτους

Οι πόλεις-κράτη δεν δημιουργήθηκαν όλες με τον ίδιο τρόπο. Οι πρώτες μάλλον σχηματίστηκαν στα παράλια της Μικράς Ασίας. Στην κυρίως Ελλάδα, οι πόλεις γεννήθηκαν μέσα από τον συνοικισμό: δηλαδή, είτε ενώθηκαν γειτονικές κοινότητες σε έναν χώρο, είτε ομάδες από διάφορα χωριά αποφάσισαν να φτιάξουν μια ενιαία διοίκηση.

Η οργάνωση σε πόλεις δεν ήταν κάτι νέο. Υπήρχαν πόλεις στη Μεσοποταμία (Σουμέριοι) πολύ πριν τους Έλληνες. Όμως, εκεί οι κάτοικοι ήταν υπήκοοι. Μόνο στις ελληνικές πόλεις-κράτη γεννήθηκε η έννοια του «πολίτη» και της «πολιτικής». Οι Έλληνες συνέδεσαν τη ζωή τους με την ιδέα της αυτόβουλης δράσης και της κατοχύρωσης των δικαιωμάτων τους. Χωρίς την πόλη-κράτος δεν θα είχαμε τη δημοκρατία, το θέατρο, τη φιλοσοφία ή την επιστήμη.

 

Η θεμελίωση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη

Η Αθήνα ήταν το πιο σημαντικό παράδειγμα δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα. Μετά την πτώση της τυραννίας και την αποχώρηση των Σπαρτιατών, ο Κλεισθένης έπαιξε βασικό ρόλο στη δημιουργία της δημοκρατίας το 507 π.Χ. Σκοπός των αλλαγών του ήταν να μειώσει τη δύναμη των αριστοκρατών και να δώσει μεγαλύτερο ρόλο στους πολίτες.

Ο Κλεισθένης χώρισε την Αττική σε δήμους και δημιούργησε δέκα νέες φυλές. Οι πολίτες γράφονταν πλέον στον δήμο τους και όχι στο γένος τους, κάτι που βοήθησε να υπάρχει περισσότερη ισότητα. Οι δήμοι έγιναν χώρος όπου οι πολίτες μάθαιναν να συμμετέχουν στα κοινά.

Η Βουλή των Πεντακοσίων πήρε τη θέση της Βουλής των Τετρακοσίων και είχε σημαντικό ρόλο στη διοίκηση της πόλης. Έτσι, η δημοκρατία οργανώθηκε με τρόπους που επέτρεπαν σε όλους τους πολίτες να συμμετέχουν στις αποφάσεις.

 

Η σημασία των στρατηγών και η συμμετοχή των θητών

Οι δέκα στρατηγοί της Αθήνας είχαν στρατιωτική και πολιτική εξουσία. Καθώς οι πόλεμοι ήταν συχνοί, η στρατιωτική ηγεσία και η συμμετοχή των θητών στα πλοία (ως κωπηλάτες) κατέστησαν κρίσιμη για την επιβίωση της πόλης. Οι θήτες απέκτησαν πολιτικά δικαιώματα χάρη στην προσφορά τους στον κοινό σκοπό, ενισχύοντας την ισότητα και την κοινωνική κινητικότητα.

 

Τρία όστρακα με ψήφους για Αθηναίους πολιτικούς. Από πάνω προς τα κάτω γράφουν: Περικλής Ξανθίππου, Κίμων Μιλτιάδου και Αριστείδης Λυσιμάχου (πηγή: Βικιπαίδεια)

Ο Οστρακισμός ως Μηχανισμός Προστασίας

Ένας από τους πιο ιδιαίτερους θεσμούς της αθηναϊκής δημοκρατίας ήταν ο οστρακισμός. Με αυτόν τον τρόπο, οι πολίτες μπορούσαν να διώξουν από την πόλη για δέκα χρόνια κάποιον που πίστευαν ότι ήταν επικίνδυνος για τη δημοκρατία. Η απόφαση έπαιρνε μορφή ψηφοφορίας, όπου οι πολίτες έγραφαν το όνομα του ατόμου πάνω σε κομμάτια σπασμένων αγγείων, τα λεγόμενα όστρακα.

Ο οστρακισμός δεν ήταν τιμωρία. Ο άνθρωπος που έφευγε δεν έχανε την περιουσία του ούτε τα δικαιώματά του ως πολίτης. Ο σκοπός του θεσμού ήταν να μη συγκεντρώνεται πολλή δύναμη σε ένα άτομο και να προστατεύεται η δημοκρατία.

 

Τα όργανα της Δημοκρατίας

Η αθηναϊκή δημοκρατία βασιζόταν σε μια σειρά από όργανα που εξασφάλιζαν ισότητα, συμμετοχή και λογοδοσία. Τα βασικά όργανα ήταν η Εκκλησία του Δήμου, η Βουλή των Πεντακοσίων, τα δικαστήρια και οι διάφοροι αξιωματούχοι, όπως οι άρχοντες και οι στρατηγοί.

 

Η Εκκλησία του Δήμου

Είναι το ανώτατο σώμα όπου συμμετείχαν όλοι οι πολίτες.

• Τι έκανε: Έπαιρνε όλες τις μεγάλες αποφάσεις (νόμοι, πόλεμος, ειρήνη).

• Πώς: Μαζεύονταν στην Πνύκα, συζητούσαν ελεύθερα και ψήφιζαν σηκώνοντας το χέρι.

 

Η Βουλή των Πεντακοσίων

Ένα σώμα από 500 πολίτες που έβγαιναν με κλήρωση για έναν χρόνο.

• Τι έκανε: Προετοίμαζε τα θέματα για την Εκκλησία του Δήμου και έλεγχε την καθημερινή διοίκηση της πόλης.

• Στόχος: Να υπάρχει τάξη και πρόγραμμα στις συζητήσεις του λαού.

 

Τα Δικαστήρια

Τα λαϊκά δικαστήρια αποτελούνταν από χιλιάδες πολίτες (δικαστές-ένορκους).

• Τι έκαναν: Έκριναν όλες τις ιδιωτικές και δημόσιες υποθέσεις.

• Σημασία: Επειδή οι δικαστές ήταν απλοί πολίτες και έβγαιναν με κλήρωση, ήταν πολύ δύσκολο να τους δωροδοκήσει κάποιος.

 

Οι Άρχοντες και οι Στρατηγοί

• Άρχοντες: 9 πολίτες (με κλήρωση) που είχαν κυρίως θρησκευτικά και τυπικά καθήκοντα.

• Στρατηγοί: 10 έμπειροι ηγέτες (με εκλογή) που διοικούσαν τον στρατό και τον στόλο. Ήταν οι μόνοι που εκλέγονταν γιατί χρειαζόταν ειδική γνώση.

 

Η σχέση των Οργάνων μεταξύ τους

Όλα τα όργανα συνεργάζονταν στενά:

• Η Βουλή προετοίμαζε τις αποφάσεις και οργάνωνε τη δράση,

• Η Εκκλησία του Δήμου επικύρωνε τις αποφάσεις και έδινε την πολιτική κατεύθυνση,

• Τα δικαστήρια διασφάλιζαν τη νομιμότητα και την εφαρμογή των αποφάσεων,

• Οι άρχοντες και στρατηγοί υλοποιούσαν τα έργα και τις στρατηγικές αποφάσεις.

Αυτή η συνεργασία εξασφάλιζε ότι η δημοκρατία λειτουργούσε με ισότητα, αποτελεσματικότητα και λογοδοσία, ενώ ταυτόχρονα απέτρεπε την συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας σε λίγα χέρια.

 

Η Ηλιαία στην αρχαία αγορά των Αθηνών (πηγή: Βικιπαίδεια)

Τι πίστευε ο Περικλής

Ο μεγάλος ηγέτης Περικλής, στον περίφημο «Επιτάφιο» λόγο του, περιέγραψε τη δημοκρατία όχι απλώς ως ένα σύστημα διοίκησης, αλλά ως έναν τρόπο ζωής που διαμορφώνει χαρακτήρες. Πίστευε ότι η δημοκρατία μας κάνει υπεύθυνους: ο πολίτης που δεν ενδιαφέρεται για τα κοινά δεν θεωρούνταν «ήσυχος», αλλά «άχρηστος». Για τον Περικλή, ο σεβασμός στους νόμους και η ισότητα των πολιτών απέναντι στη δικαιοσύνη (ισονομία) ήταν η πηγή της αθηναϊκής δόξας.

 

Η οικονομική διάσταση της δημοκρατίας

Η καθιέρωση μισθού για τους πολίτες που συμμετείχαν στη Βουλή, στα δικαστήρια και στην Εκκλησία του Δήμου βοήθησε περισσότερους ανθρώπους να παίρνουν μέρος στα κοινά. Έτσι, δεν χρειάζονταν να ανησυχούν για το πώς θα ζήσουν την ημέρα που ασχολούνταν με την πολιτική. Ο μισθός ήταν μικρός, αλλά πολύ σημαντικός, γιατί έδινε τη δυνατότητα και στους φτωχούς πολίτες να συμμετέχουν, κάνοντας την κοινωνία πιο ίση.

Η οικονομία συνδεόταν και με την άμυνα της πόλης και με την εργασία των πολιτών. Η δημοκρατία δεν ήταν μόνο μια ιδέα, αλλά κάτι που ζούσαν κάθε μέρα, αφού όλοι οι πολίτες έπρεπε να προσφέρουν με κάποιον τρόπο.

 

Θετικά της Δημοκρατίας

Η δημοκρατία έφερε τεράστια πρόοδο στην Αθήνα. Τα κυριότερα πλεονεκτήματα ήταν:

1. Συμμετοχή και Ισότητα: Κάθε πολίτης ένιωθε ότι η γνώμη του μετράει. Αυτό ενίσχυσε τον πατριωτισμό και την ταυτότητα του πολίτη.

2. Λογοδοσία: Οι άρχοντες ελέγχονταν αυστηρά. Μετά τη θητεία τους, έπρεπε να δώσουν αναφορά για τα πεπραγμένα τους (εὔθυναι).

3. Οικονομική Ενίσχυση: Η εισαγωγή μισθού για τους δικαστές και τα μέλη της Βουλής επέτρεψε και στους φτωχούς να ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα.

4. Κοινωνική Κινητικότητα: Άνθρωποι από χαμηλότερα στρώματα (όπως οι θήτες) απέκτησαν δύναμη μέσω της προσφοράς τους (π.χ. ως κωπηλάτες στον στόλο).

 

Αρνητικά της Δημοκρατίας

Το πολίτευμα αυτό είχε και σοβαρές αδυναμίες:

1. Περιορισμένη Συμμετοχή: Παρά το όνομα «δημοκρατία», οι γυναίκες, οι μέτοικοι (ξένοι) και οι δούλοι δεν είχαν κανένα πολιτικό δικαίωμα. Η δημοκρατία αφορούσε μόνο μια μειονότητα του πληθυσμού.

2. Λαϊκισμός και Δημαγωγοί: Επειδή ο λόγος είχε τόση δύναμη, πολλοί ρήτορες (δημαγωγοί) παρέσυραν τον λαό σε λάθος αποφάσεις, εκμεταλλευόμενοι το συναίσθημα και όχι τη λογική.

3. Οστρακισμός: Ένας θεσμός που επέτρεπε στον λαό να εξορίζει για 10 χρόνια όποιον θεωρούσε επικίνδυνο. Συχνά χρησιμοποιήθηκε άδικα για να απομακρυνθούν ικανοί πολιτικοί αντίπαλοι από φθόνο.

4. Αστάθεια: Οι αποφάσεις στην Εκκλησία του Δήμου μπορούσαν να αλλάξουν από τη μια μέρα στην άλλη, δημιουργώντας προβλήματα στη στρατηγική της πόλης.

 

Η ρητορική ως θεμέλιο της πολιτικής ζωής

Η ρητορική δεν ήταν μόνο τρόπος να πείθει κάποιος τους άλλους, αλλά και μέσο μάθησης και συνεργασίας μέσα στην κοινωνία. Οι Αθηναίοι πολίτες έπρεπε να μάθουν να μιλούν καθαρά, να καταλαβαίνουν τις απόψεις των άλλων και να συμμετέχουν ενεργά στις συζητήσεις. Η ρητορική συνδεόταν με τη φιλοσοφία και τη σκέψη και βοηθούσε τους πολίτες να παίρνουν σωστές αποφάσεις για το καλό όλων.

Με τον καιρό, η ρητορική έγινε και εργαλείο πολιτικής δύναμης. Σημαντικοί ρήτορες, όπως ο Δημοσθένης, ο Ισοκράτης και ο Λυσίας, χρησιμοποιούσαν τον λόγο τους για να υπερασπιστούν την πόλη και να πείσουν τους πολίτες. Η ελευθερία να μιλάει κανείς και να εκφράζει τη γνώμη του συνδέθηκε άμεσα με τη δημοκρατία και την ισότητα των πολιτών.

 

Η κοινωνική διάσταση και οι γυναίκες

Παρά την πρόοδο της δημοκρατίας, οι γυναίκες δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Η κοινωνική τους θέση περιοριζόταν στον οικιακό χώρο, ενώ οι άνδρες εκπροσωπούσαν τα συμφέροντα της οικογένειας στις συνελεύσεις και τα δικαστήρια. Παράλληλα, οι μέτοικοι και οι δούλοι δεν συμμετείχαν στην πολιτική ζωή, κάτι που δείχνει ότι η δημοκρατία ήταν περιορισμένη στους ελεύθερους πολίτες άνδρες. Ωστόσο, οι γυναίκες είχαν έμμεση επίδραση στην πολιτική και κοινωνική ζωή μέσω της οικογένειας και της εκπαίδευσης των παιδιών. Η κοινωνική σταθερότητα και η διατήρηση των αξιών της πόλης συνδέονταν με τον ρόλο τους στην οικογένεια.

Η Σταυρούλα Νικολαΐδου είναι μαθήτρια της Β΄ τάξης του 2ου ΓΕΛ Θερμαϊκού και μέλος της σχολικής ομάδας Erasmus+. 

Η παρούσα εργασία εκπονήθηκε στα πλαίσια της υλοποίησης προγράμματος Erasmus+

 

Πηγές:

• Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου, Α΄ Λυκείου, διδακτικό εγχειρίδιο, έκδοση από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών & Εκδόσεων «Διόφαντος».
• Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος, διδακτικό εγχειρίδιο, έκδοση από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών & Εκδόσεων «Διόφαντος».
• Δ. Ι. Κυρτάτας & Σπ. Ι. Ράγκος, Η Ελληνική Αρχαιότητα: Πόλεμος - Πολιτική - Πολιτισμός, Ίδρυμα ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΑΡΧΟΣ & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών

 

♦