Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος, Η ιστορία και οι χρήσεις της

Ιστορία, ψηφιδωτό του Frederick Dielman (1847-1935). House Members Room, Library of Congress Thomas Jefferson Building, Washington, D.C. [πηγή: Βικιπαίδεια]

 

Η μελέτη του ιστορικού παρελθόντος βοηθάει τους ανθρώπους να κατανοήσουν ότι αποτελούν μέρος ενός κόσμου ενιαίου και ότι οι κοινωνίες και τα έθνη δεν αποτελούν απομονωμένες ανθρώπινες κοινότητες ούτε οι πολιτισμοί στεγανές ενότητες αξιών που διατηρούν την αυτονομία τους στον χρόνο, αλλά ενότητες ιδεών και πρακτικών λύσεων που διαρκώς ανασυγκροτούνται υπό την πίεση των νέων συνθηκών και με τη δημιουργική παρέμβαση των ανθρώπινων ομάδων· να κατανοήσουν τους ίδιους και τους «άλλους», διακρίνοντας τις διαφορές και τις ομοιότητες μεταξύ των, στο παρελθόν και το παρόν· να αμφισβητούν την αξία των στερεοτύπων για άλλους λαούς, αλλά και για τους ίδιους· να σέβονται την ιδιαιτερότητα και να μη φοβούνται την ετεροδοξία, να δυσπιστούν δε προς τη μισαλλοδοξία· να διακρίνουν τα γεγονότα από τις εικασίες και την ιστορική πραγματικότητα από την πλασματική εικόνα· να κατανοούν την πολυπλοκότητα των αιτίων και να δυσπιστούν προς τις απογοητευτικές απαντήσεις και τις εύκολες εξηγήσεις· να αναγνωρίζουν την πλαστή αναλογία και την κατάχρηση των «διδαγμάτων» της ιστορίας, να εκτιμούν δε τις συνέπειες τέτοιας καταχρήσεως· να θεωρούν ότι η άγνοια του ιστορικού παρελθόντος μπορεί να τους καταστήσει θύματα εκείνων που γνωρίζουν αυτό το παρελθόν, χωρίς να λησμονούν ότι η ιστορία δεν παίζει τον ρόλο δικαστηρίου και ότι οι ιστοριογράφοι δεν είναι εισαγγελείς που αναζητούν ενόχους· να αναγνωρίσουν ότι ορισμένα προβλήματα δεν επιδέχονται λύσεων που χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν· να είναι προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν στη ζωή πράξεις και στάσεις παράλογες και ανέλπιστες· να μην παραιτούνται από την αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας ούτε να επιτρέπουν να κλονίζεται η πεποίθησή τους ότι υπάρχει τέτοια αλήθεια.

Μαριούπολη: Αχ, πατρίδα μου γλυκιά…

Η θέση της Μαριούπολης στην Αζοφική Θάλασσα (πηγή: dreamstime.gr)

 

14/9/1997 

Όταν τον 9ο αιώνα π.Χ. κάποιοι ανήσυχοι Ίωνες από τη Μίλητο άραζαν τα ξύλινα πλοία τους στη βόρεια ακτή του Εύξεινου Πόντου και ίδρυαν δύο πόλεις-αποικίες, την Τίρα και την Ολίβια, δεν φαντάζονταν τι σπόρο ελληνικό έριχναν στις εκβολές του ποταμού Βορυσθένη, του σημερινού Δνείπερου. Μπορεί οι αυτόχθονες κάτοικοι της περιοχής να ήταν «βάρβαροι», Σκύθες, Κολχοί και αργότερα Τάταροι, αλλά η κλειστή θάλασσα που τη λέμε και «Μαύρη» ήταν επί αιώνες κάτω από τον έλεγχο των Ελλήνων, με πόλεις-αποικίες που έφεραν τα ονόματα Θεοδοσία, Παντικάπαιον, Χερσόνησος (η σημερινή Σεβαστούπολη), Ευπατορία, Ηράκλεια και πολλές άλλες. Βάλτε κοντά σ’ αυτές, ή μάλλον απέναντι από αυτές, στη νότια ακτή του Εύξεινου, τις πανάρχαιες ελληνικές πόλεις του Πόντου, Τραπεζούντα, Σαμψούντα, Αμισό, Σινώπη, Κερασούντα, δείτε στον χάρτη και το Βυζάντιον, την πόλη που ίδρυσαν οι Μεγαρείς τον 7ο αιώνα π.Χ. στον Βόσπορο, τη μετέπειτα Κωνσταντινούπολη, και θα δείτε τι υπήρξε για τον ελληνισμό αυτή η θάλασσα.

Αρχαία Ελληνικά Κείμενα (μετάφραση) Β΄ Γυμνασίου (8) – Ραψωδίες Η - Ο: διαδραστικές ασκήσεις

Αφού μελετήσετε τις περιλήψεις των ραψωδιών, δοκιμάστε τις γνώσεις σας με τη βοήθεια των διαδραστικών ασκήσεων που ακολουθούν.

 

♦

 

Ραψωδία Η, Η μονομαχία του Έκτορα και του Αίαντα. Η ταφή των νεκρών

Να χαρακτηρίσεις ως σωστές ή λανθασμένες τις παρακάτω φράσεις, με βάση τις περιλήψεις των ραψωδιών:

Mιχάλης Τιβέριος, Παιδιά αντί παιδείας

Αναπαράσταση του παιχνιδιού εφεδρισμός σε μορφή γλυπτού (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

 Ανάμεσα στα παιχνίδια της αρχαίας Αθήνας και σ' αυτά των νεοτέρων χρόνων δεν υπάρχει χάσμα αγεφύρωτο

 

Καταρχήν θέλω να δώσω μια εξήγηση για τον τίτλο της επιφυλλίδας. Πρόθεσή μου ήταν να ασχοληθώ με την παιδεία και μάλιστα την ανώτατη, με αφορμή γεγονότα που συμβαίνουν καθημερινά σε πανεπιστημιακούς χώρους. Ωστόσο ένα τέτοιο θέμα δεν ταιριάζει στο εορταστικό κλίμα των ημερών και γι' αυτό το λόγο θα αφήσω τα κακώς κείμενα των AEI της χώρας, έναν πραγματικά γόρδιο δεσμό που δεν μπορεί να λυθεί χωρίς γνώση, τόλμη και βεβαίως πολιτικό κόστος. (Και αν δεν εμφανιστεί ένας... Αλέξανδρος το μέλλον του δημόσιου πανεπιστημίου προβλέπεται δυσοίωνο, προς μεγάλη χαρά των θιασωτών της ιδιωτικής ανώτατης εκπαίδευσης). Το ίδιο όμως εορταστικό κλίμα των ημερών, στο οποίο τα παιδιά είχαν την τιμητική τους, με οδήγησε να γράψω σήμερα για τα παιδικά παιχνίδια της αρχαίας Ελλάδας και έτσι να στραφώ από την παιδεία στην παιδιά, μιμούμενος, κατά κάποιο τρόπο, τον Πλάτωνα, ο οποίος, ως γνωστόν, έπαιξε με τις δυο αυτές λέξεις.

Καλές γιορτές με υγεία και ευτυχία!

Το διάσημο βρετανικό φωνητικό σύνολο The King's Singers τραγουδά τον Μικρό Τυμπανιστή. Μπορείτε να παρακολουθήσετε ολόκληρη τη χριστουγεννιάτικη εμφάνισή τους εδώ.

 ❦

Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος (12) - Κεφάλαια 45 και 46

Ναόσχημη επιτύμβια στήλη με ανάγλυφη και ζωγραφική παράσταση νεκρικού συμποσίου από την αρχαία Δημητριάδα (3ος αι. π.Χ.). Φωτογραφία που παρέχεται από το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων. [πηγή: europeana]

 

 Κεφάλαιο 45

Παραινέσεις στους οικείους των νεκρών

 

Βασικά σημεία

1. Ζηλεύουν ή όχι οι ζωντανοί τους ήρωες νεκρούς;

2. Η θέση της γυναίκας στην αθηναϊκή κοινωνία.

 

Σχολιασμός

1. Γιατί, όταν είναι κανείς ζωντανός, ζηλεύει ... τον ανταγωνιστή: εδώ εντοπίζεται μια αντίφαση· στο προοίμιο του λόγου του είπε ότι οι ακροατές δε δίνουν πίστη σε έργα που θεωρούν ότι δεν είναι άξιοι να επιτελέσουν, ενώ εδώ ισχυρίζεται ότι οι νεκροί, και φυσικά τα έργα τους, δεν προκαλούν το φθόνο των ζωντανών. Δεν είναι ασυνήθιστες τέτοιες αντιφάσεις στο λόγο αυτό (παράβαλλε την ποικιλία που εμφανίζει η σχέση λόγων-έργων στα διάφορα κεφάλαια). Απλώς, τώρα ο ρήτορας χρειάζεται μια διαφορετική άποψη και, γνωρίζοντας ότι -σε μια τέτοια περίσταση ιδίως- είναι μάλλον ακατόρθωτο να θυμάται κάποιος ακροατής τι ειπώθηκε προηγουμένως, δε διστάζει να τη διατυπώσει.

Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος (11) - Κεφάλαιο 44

Επιτύμβιο ανάγλυφο του Προκλή και του Προκλείδη. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο [πηγή: Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της]

 

Κεφάλαιο 44

Παραμυθία και συμβουλές στους γονείς των νεκρών

 

Βασικά σημεία

1. Οι ορισμοί της ευτυχίας.

2. Η επιχειρηματολογία του ρήτορα.

 

Σχολιασμός

1. μεταβολές της τύχης: αποδίδεται έτσι το ξυμφοραῖς, που στα αρχαία ελληνικά ήταν μέση λέξη (media vox, είχε δηλαδή θετική ή αρνητική σημασία ανάλογα με τα συμφραζόμενα), όπως οι λέξεις ελπίζω και κινδυνεύω. 

Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος (10) - Κεφάλαιο 43

Επιτύμβια στήλη Χαιρέδημου και Λυκέα. Μόνιμη Έκθεση Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά (πηγή: ιστότοπος Οδυσσεύς του Υπουργείου Πολιτισμού)

 

Κεφάλαιο 43

 Προτροπές και συνέχεια του εγκωμίου

 

Βασικά σημεία

Οι προτροπές προς τους επιζώντες.

 

Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος (9) - Κεφάλαιο 42

Επιτύμβιο ανάγλυφο του Δεξίλεω, 394 π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Κεραμεικού. [πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα]

 

Κεφάλαιο 42

 Ο έπαινος των νεκρών

 

Βασικά σημεία

1. Σύνδεση των κεφαλαίων 41 και 42.

2. Το εγκώμιο των νεκρών: οι ιδέες.

3. Η κλιμάκωση της ανδρείας που οδηγεί στη θυσία.

 

Σχολιασμός

1. Μίλησα πολύ για την πολιτεία μας … τον έπαινο των νεκρών αυτών: ο ρήτορας στην αρχή τού κεφαλαίου επιχειρεί να δικαιολογήσει την εκτενή αναφορά του στον ιδιαίτερο χαρακτήρα της Αθήνας, γιατί έτσι (α) αιτιολογείται η θυσία των νεκρών, που θέλησαν να προστατέψουν μια τόσο μοναδική πόλη και (β) δικαιολογείται το εγκώμιο των νεκρών που θα ακολουθήσει.

Θουκυδίδη, Περικλέους Επιτάφιος (8) - Κεφάλαιο 41

Raffaello Sanzio da Urbino ή πιο απλά Ραφαήλ, Η Σχολή των Αθηνών (πηγή: Wikimedia Commons)

 

 Κεφάλαιο 41

Αρχαίο κείμενο	Μετάφραση
Ξυνελών τε λέγω	Μὲ μιὰ λέξη, τολμῶ νὰ τὸ πῶ,
τήν τε πᾶσαν πόλιν τῆς ῾Ελλάδος παίδευσιν εἶναι	ἡ Ἀθήνα εἶναι ὁ δάσκαλος τῶν Ἑλλήνων
καὶ καθ' ἕκαστον δοκεῖν ἄν μοι τὸν αὐτὸν ἄνδρα παρ' ἡμῶν εὐτραπέλως καὶ μετὰ χαρίτων	καὶ νομίζω πὼς ὁ κάθε μας πολίτης θὰ μποροῦσε, μὲ τὴν μεγαλύτερη εὐκολὶα καὶ χάρη,
ἐπὶ πλεῖστ' ἂν εἴδη μάλιστ' ἂν τὸ σῶμα αὔταρκες παρέχεσθαι.	πολλὰ καὶ ἄξια ἔργα νὰ κάνη σὲ πολλὲς ἐκδηλώσεις τῆς ζωῆς.
καὶ ὡς οὐ λόγων ἐν τῷ παρόντι κόμπος τάδε μᾶλλον	Ὅτι αὐτὸ ποὺ λέω δὲν εἶναι ρητορικὸς κομπασμός,
ἢ ἔργων ἐστὶν ἀλήθεια,	ἀλλὰ ἡ ἀλήθεια ἡ πραγματική,
αὐτὴ ἡ δύναμις τῆς πόλεως, ἣν ἀπὸ τῶνδε τῶν τρόπων ἐκτησάμεθα, σημαίνει.	τὸ δείχνει ἡ δύναμη τῆς πολιτείας
μόνη γὰρ τῶν νῦν ἀκοῆς κρείσσων ἐς πεῖραν ἔρχεται,	πού, μόνη ἀπ' ὅλες τὶς ἄλλες πόλεις, εἶναι ἀνώτερη ὰπὸ τὴν φήμη της στὴν ὥρα τῆς δοκιμασίας,
καὶ μόνη οὔτε τῷ πολεμίῳ ἐπελθόντι ἀγανάκτησιν ἔχει	ἡ μόνη ποὺ oἱ ἐχθροὶ της, ὅταν τοὺς νικήσωμε δὲν ἀγανακτοῦν
ὑφ' οἵων κακοπαθεῖ	ἐπειδὴ κατατροπώθηκαν ἀπό ἀναξίους,
οὔτε τῷ ὑπηκόῳ κατάμεμψιν ὡς οὐχ ὑπ' ἀξίων ἄρχεται.	ἡ μόνη ποὺ οἱ σύμμαχοί της δὲν μποροῦν νὰ ποῦν ὅτι ἔχουν ἀνάξιο ἀρχηγό.
μετὰ μεγάλων δὲ σημείων καὶ οὐ δή τοι ἀμάρτυρόν γε τὴν δύναμιν παρασχόμενοι	Τὴν δύναμή μας δὲν τὴν ἀποκτήσαμε μὲ ἄσημες, ἀλλὰ μὲ λαμπρὲς πράξεις
τοῖς τε νῦν καὶ τοῖς ἔπειτα θαυμασθησόμεθα,	καὶ γι' αὐτὸ μᾶς θαυμάζουν καὶ θὰ μᾶς θαυμάζουν πάντα,
καὶ οὐδὲν προσδεόμενοι οὔτε ῾Ομήρου ἐπαινέτου	χωρὶς νὰ ἔχωμε ἀνάγκη ἀπὸ ἕναν Ὅμηρο γιὰ νὰ τραγουδήση τὶς πράξεις μας
οὔτε ὅστις ἔπεσι μὲν τὸ αὐτίκα τέρψει,	οὔτε ἀπὸ κανέναν ἄλλο ποιητὴ ποὺ θὰ μάγευε προσωρινὰ μὲ τὰ ὡραῖα του λόγια,
τῶν δ' ἔργων τὴν ὑπόνοιαν ἡ ἀλήθεια βλάψει,	ἀλλὰ θἀρχόταν ἀργότερα ἡ γνώση τῆς ἀλήθειας νὰ μᾶς ζημιώση.
ἀλλὰ πᾶσαν μὲν θάλασσαν καὶ γῆν ἐσβατὸν τῇ ἡμετέρᾳ τόλμῃ καταναγκάσαντες γενέσθαι,	Ἡ τόλμη μας ἀνάγκασε τὴν πᾶσα γῆ καὶ θάλασσα νά μᾶς ἀνοίξουνε τὸ διάβα
πανταχοῦ δὲ μνημεῖα κακῶν τε κἀγαθῶν ἀίδια ξυγκατοικίσαντες.	καὶ παντοῦ ἐστήσαμε μνημεῖα ἀθάνατα γιὰ τὰ καλὰ ἤ τὰ κακὰ ποὺ μᾶς ἔτυχαν.
περὶ τοιαύτης οὖν πόλεως οἵδε τε γενναίως δικαιοῦντες μὴ ἀφαιρεθῆναι αὐτὴν μαχόμενοι ἐτελεύτησαν,	Γιὰ μιὰ τέτοια πατρίδα καὶ γιὰ νὰ μὴν τοὺς τὴν στερήσουν, οἱ γενναῖοι αὐτοὶ σκοτώθηκαν στὴ μάχη,
καὶ τῶν λειπομένων πάντα τινὰ εἰκὸς ἐθέλειν ὑπὲρ αὐτῆς κάμνειν.	καὶ, ὅσοι ζοῦμε, φυσικὸ εἶναι νὰ εἴμαστε ἕτοιμοι νὰ ὑποστοῦμε ὁ,τιδήποτε γιὰ χάρη της.

 Μετάφραση Άγγελου Βλάχου από το βιβλίο Θουκυδίδη Περικλέους Επιτάφιος, Γ΄ Γενικού Λυκείου, ΥΠΑΙΘ, ΙΤΥΕ Διόφαντος