Άνθρωπος και περιβάλλον

Το 1959 το Πανεπιστήμιο της Σάντα Μπάρμπαρα κάλεσε τον βρετανό συγγραφέα και φιλόσοφο Άλντους Χάξλεϊ (γνωστότερο έργο του το φουτουριστικό μυθιστόρημα Θαυμαστός Καινούριος Κόσμος) να δώσει μια σειρά διαλέξεων που θα κάλυπταν ένα μεγάλο εύρος θεμάτων. Ο Χάξλεϊ ανταποκρίθηκε και έδωσε δεκαέξι διαλέξεις που κυκλοφορούν πλέον και στα ελληνικά (εδώ μια βιβλιοκριτική). Η κεντρική ιδέα των ομιλιών του ήταν ότι τα ανθρώπινα προβλήματα θα αντιμετωπιστούν καλύτερα μέσω του συντονισμού και της αποτελεσματικότερης αξιοποίησης των πορισμάτων των ανθρωπιστικών και των θετικών σπουδών. Ο ίδιος αναφέρει χαρακτηριστικά στην πρώτη διάλεξη: αυτό που θα κάνω είναι να επιλέξω διάφορες όψεις της ανθρώπινης κατάστασης και να δω πώς μπορούν να στηθούν γέφυρες ανάμεσα σε γεγονότα και αξίες. Θα ξεκινήσω διερευνώντας τη σχέση του ανθρώπου με τον πλανήτη Γη, κι αυτό διότι διαβιούμε σ’ αυτόν τον πλανήτη και, είτε μας αρέσει είτε όχι, θα συνεχίσουμε έτσι εις το διηνεκές. Δυστυχώς, λυπούμαι που το λέω, όλη αυτή η πολυλογία για το ότι θα πάμε στον πλανήτη Άρη και τα συναφή μού φαίνονται ανοησίες. Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι να δούμε τι μπορούμε να κάνουμε με τη Γη, και δυστυχώς αυτά που κάνουμε στη Γη την καταστρέφουν. Θα προσπαθήσω πρώτα απ’ όλα να εκθέσω τα πεπραγμένα μας σε σχέση με το περιβάλλον του πλανήτη και να αναλογιστώ ποιες είναι οι ηθικές συνέπειες αυτών των πεπραγμένων και ποια κοσμοθεωρία θα βοηθήσει να θεραπεύσουμε την κατάσταση. Όπως σημειώνεται στον πρόλογο του βιβλίου, ο Χάξλεϊ έβλεπε τον εαυτό του σαν έναν γεφυροποιό ανάμεσα στις τέχνες και στις επιστήμες. 

Πόσο μπορεί να διαφέρει ένα «όμορφο μυαλό» από ένα κανονικό; Μία συνάντηση με τρεις Νομπελίστες Χημείας

Τι κάνεις όταν βρεθείς σε ένα δωμάτιο με 15 Νομπελίστες και επιστήμονες εγνωσμένης αξίας μαζί με άλλους περίπου 50 δημοσιογράφους από όλο τον κόσμο; Ποια είναι η πρώτη ερώτηση που σου έρχεται στο μυαλό; Πόσο μπορεί να διαφέρει ένα «όμορφο μυαλό» από ένα κανονικό; Και κυρίως, όσον αφορά τη δουλειά -γιατί αυτός ήταν και ο σκοπός που βρέθηκα στο Παγκόσμιο Συνέδριο Επιστημών στο Ισραήλ (World Science Conference Israel 2015)- πώς στο καλό προσεγγίζεις έναν τέτοιο άνθρωπο; Θα είναι προσιτός; Θα θεωρεί «χάσιμο χρόνου» ή ενδεχομένως «απλοϊκή» τη σκέψη ενός «κοινού θνητού»;

Ευτυχώς τίποτα από τα παραπάνω. Σχετικά προσιτοί, αρκετοί με φοβερό χιούμορ, άλλοι αφηρημένοι -όπως θα περίμενε κανείς- αλλά όλοι με την καλοσύνη και την υπομονή να απαντήσουν στα ερωτήματά μας, και να μάς δώσουν ένα ίχνος του τρόπου σκέψης τους. Μέσα στον πανικό συνεντεύξεων, καμερών και κυνηγητού μετά τη συνέντευξη Τύπου που μας παραχώρησαν, η HuffPost Greece είχε τη χαρά να φιλοξενήσει (με σειρά παράθεσης) τους Καθηγητές Νομπελίστες Sydney Altman, Dan Shechtman και -ο προσωπικά αγαπημένος μου, με βρετανικό χιούμορ και οπαδός των Monty Python- Sir Harold Kroto. Ας δούμε τι μας είπαν.

Καθηγητής Sydney Altman - Νομπέλ Χημείας 1989

- Αν και πάνε χρόνια από τότε, πώς αντιδράσατε στη βράβευσή σας με το Νομπέλ;

- Δεν είχα ιδέα πως αποφάσισαν οι (αρμόδιοι) άνθρωποι ότι θα έπρεπε να πάρω ένα βραβείο Νομπέλ. Και δεν το περίμενα, αν και σίγουρα ήταν ένα σημαντικό επίτευγμα σε σχέση με αυτά που έκανα.

- Αφού λάβατε το βραβείο Νομπέλ, αγχωθήκατε μετά ότι θα πρέπει να επιτύχετε κάτι ακόμη πιο σπουδαίο;

- Όχι, όχι. Πρώτα απ’ όλα ποτέ δε σκέφτηκα τον εαυτό μου σαν κάποιον που ήθελε να πετύχει σπουδαίους στόχους. Αυτό είναι μεγάλο λάθος για κάθε επιστήμονα, να σκέφτεται δηλαδή τη δημόσια αναγνώριση. Αν συμβεί, συνέβη. Πρέπει να δουλεύεις στο αντικείμενό σου συνεχώς. Στην περίπτωσή μου, μετά το βραβείο, γύρισα στους ανθρώπους του εργαστηρίου και τους είπα ότι πρέπει να δείξουμε ότι το βραβείο δεν κάνει καμία διαφορά, και πως πρέπει να συνεχίσουμε τη σκληρή δουλειά.

- Συνήθως η δουλειά για ένα βραβείο Νομπέλ είναι ατομική ή ομαδική;

- Στη διαθήκη του ο Άλφρεντ Νομπέλ είπε ότι δε μπορείς να έχεις περισσότερους από τρεις ανθρώπους να μοιράζονται ένα βραβείο σε μια χρονιά. Οπότε είναι πιθανό μέχρι και τρεις άνθρωποι να το μοιράζονται. Εγώ κέρδισα στη Χημεία, μαζί με άλλο ένα άτομο, κάποιες φορές μόνο ένα άτομο κερδίζει το βραβείο.

- Τέλος, στη χώρα μου, την Ελλάδα, αντιμετωπίζουμε μια μεγάλη οικονομική κρίση εδώ και περίπου 5 χρόνια.

- Ξέρω πολύ καλά τη χώρα σας. Έχω έρθει αρκετές φορές. Ξέρω για το 3ο πρόγραμμα κτλ...

- Αυτό που θέλω να πω, είναι ότι μέσα σε αυτό το διάστημα, η οικονομική ενίσχυση προς την κατεύθυνση της εκπαίδευσης έχει αποδυναμωθεί. Είμαστε καταδικασμένοι κατά τη γνώμη σας εξαιτίας αυτού να έχουμε μια φθίνουσα πορεία;

- Δε θα έλεγα «καταδικασμένοι», γιατί τότε θα σήμαινε πως μόλις πάρεις την κατιούσα τίποτα δε μπορεί να αλλάξει. Θα έλεγα ότι θα περάσετε πολύ δύσκολους καιρούς, και νομίζω πως είναι λάθος για την κυβέρνηση να κόβει χρήματα από την εκπαίδευση γιατί είναι σημαντικό να επιμορφώνεις τους νέους, και ειδικά τους νέους που είναι π.χ. κάτω από 10 ετών. Προφανώς η κυβέρνηση πρέπει να σκεφτεί προσεκτικά τέτοια θέματα, αλλά αν εγώ ήμουν στη θέση τους -που δεν είμαι- σίγουρα δεν θα έκοβα τη χρηματοδότηση που θα λειτουργούσε εις βάρος της εκπαίδευσης.

- Γιατί είναι σημαντική η έρευνα για τα πανεπιστημιακά ιδρύματα;

- Γιατί οι άνθρωποι πάντα ενδιαφέρονται για καινούρια γνώση. Πρέπει να κάνετε ό,τι μπορείτε για να πείσετε αυτούς που κυβερνάνε να επενδύσουν στην εκπαίδευση. Οι επιστήμονες από την άλλη πρέπει να κάνουν μια μεγάλη προσπάθεια να μιλήσουν στο ευρύ κοινό αλλά και στους πολιτικούς για τη δουλειά τους. Πολλοί πολιτικοί δεν έχουν ιδέα τι εννοείς όταν τους μιλάς για επιστήμη. Οπότε πρέπει να τους εξηγήσεις γιατί αυτό που κάνεις είναι σημαντικό για την πατρίδα.

 ❧

 

Καθηγητής Dan Shechtman - Νομπέλ Χημείας 2011

 - Υπάρχει μυστικό για την επιτυχία ενός επιστήμονα;

- Θα σας πω τον τρόπο μου για να γίνετε πολλά υποσχόμενοι επιστήμονες. Λοιπόν, αν θέλετε να γίνετε επιτυχημένοι επιστήμονες, γίνετε ειδικοί σε ένα αντικείμενο που σας αρέσει. Διαλέξτε το και γίνετε ειδικοί σε αυτό. Και σας υπόσχομαι, αν το κάνετε, και γίνετε οι καλύτεροι στην τάξη σας, στην πόλη σας, στον κόσμο, θα έχετε μια απίστευτη καριέρα. Γίνετε ειδικοί!

- Πώς ξεκίνησε η δική σας ενασχόληση με την επιστήμη;

- Όταν ήμουν μικρός, ο παππούς μου μου αγόρασε ένα μεγεθυντικό φακό. Καλής ποιότητας. Και περπατούσα στη φύση, κοιτούσα τα έντομα, τα φυτά, και ερωτεύτηκα τον κόσμο των μικρών πραγμάτων. Στα δέκα μου, ο δάσκαλος στην τάξη μας ανακοίνωσε ότι θα φέρει ένα μικροσκόπιο. Ενθουσιάστηκα, και ρωτούσα πότε θα το φέρουν. Τον ενοχλούσα για εβδομάδες για το πότε θα έφερνε το μικροσκόπιο, και όταν το έφερε ήμουν ο πρώτος που το περιεργάστηκε. Είχα ενθουσιαστεί.

Πιο μετά, όταν έκανα το μεταπτυχιακό μου στο Πανεπιστήμιο Technion της Χάιφα, ήταν ένα άλλο μικροσκόπιο με το οποίο είχα παθιαστεί. Με τα πολλά, έγινα ειδικός στα μικροσκόπια και κατάφερα να κάνω μια ανακάλυψη ενός πράγματος που μέχρι τότε δεν υπήρχε. Κι όλα ξεκίνησαν από ένα μεγεθυντικό φακό. Οπότε, επενδύστε στα παιδιά σας, κάντε τους δώρα που θα τους ενθαρρύνουν να γίνουν επιστήμονες. Εγώ έχω 10 εγγόνια και τους αγοράζω μικροσκόπια, και λέω στους γονείς τους να τα ενθαρρύνουν να ασχοληθούν. Έχω δύο προγράμματα: το ένα που διδάσκουμε επιστήμη σε δασκάλους των νηπιαγωγείων και αυτοί με τη σειρά τους διδάσκουν τα παιδιά. Για να προσεγγίσουμε ένα πιο ευρύ κοινό ξεκίνησα ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα που λέγεται «Γίνε επιστήμονας με τον Καθηγητή Dan». Εκεί έχω ένα εργαστήριο επί σκηνής, και μας φέρνουν παιδιά ηλικίας 6 ετών και τα φέρνουμε σε επαφή με την επιστήμη.

- Ήταν αποθαρρυντικό να προχωρήσετε με την έρευνά σας όταν όλοι πίστευαν πως δεν υπάρχει κάτι να ανακαλύψετε;

- Όχι, καθόλου δύσκολο. Γιατί ήμουν σίγουρος ότι είχα δίκιο. Και ξέρετε γιατί; Γιατί ήμουν ειδικός στον τομέα μου.

- Η Ελλάδα είναι σχετικά καινούρια στο παιχνίδι των start-up. Εδώ στο Ισραήλ έχετε προχωρήσει πολύ σε αυτό το κομμάτι. Τι θα συμβουλεύατε τους πολιτικούς στην Ελλάδα ώστε να συνδέσουν την επιστήμη με το κομμάτι των start-up εταιρειών;

- Υπάρχουν πολλοί τρόποι να το κάνεις αυτό, αλλά να σας πω τι κάνω εγώ. Διδάσκω ένα μάθημα στο Πανεπιστήμιο που λέγεται «Τεχνολογική Επιχειρηματικότητα». Το κάνω σχεδόν 30 χρόνια. Η τάξη μου έχει εκατοντάδες φοιτητές. Έχω περίπου 10.000 αποφοίτους. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν 10.000 μηχανικοί στο Ισραήλ που τους έχω «φυτέψει» στο μυαλό το «μικρόβιο» της επιχειρηματικότητας. Κι αυτός είναι ένας από τους λόγους που το Ισραήλ έγινε αυτό που λέμε "Start-up Nation".

Ο άλλος λόγος είναι η φύση των ανθρώπων. Υπάρχει διαφορά στη νοοτροπία των ανθρώπων στο Ισραήλ και των ανθρώπων στην Ελλάδα. Οι Έλληνες -από όσο τους ξέρω- απολαμβάνουν τη ζωή, αλλά δεν είναι τόσο εντατικοί στην προσπάθειά τους όσο οι άνθρωποι εδώ που δεν ικανοποιούνται ποτέ, θέλουν συνεχώς να αλλάζουν. Κι αυτό φαίνεται στην επιστήμη αλλά και στη βιομηχανία. Κι αυτό εξηγεί τον αριθμό των 5.000 start-up επιχειρήσεων στο Ισραήλ.

Η Ελλάδα είναι επίσης μικρή χώρα. Πρέπει να σκεφτείτε το μέλλον σας και πως θα είστε οικονομικά ανεξάρτητοι, εκπαιδεύοντας το λαό σας σε δύο πράγματα: πρώτον, περισσότερους επιστήμονες και μηχανικούς, και μετά αυτούς τους επιστήμονες και μηχανικούς να τους διδάξετε επιχειρηματικότητα. Και τότε θα έχετε μια καλή ευκαιρία να πετύχετε. Θα ήθελα πάρα πολύ να δω την Ελλάδα να ανατέλλει οικονομικά. Είναι απίστευτα σημαντικό για το λαό σας. 

❧

 

Καθηγητής Σερ Harold Kroto - Νομπέλ Χημείας 1996

 - Πόσο σημαντική είναι η περιέργεια για έναν άνθρωπο;

- Θα σας φέρω ένα παράδειγμα. Το πρόβλημα σήμερα με τους νέους και τις φωτογραφικές τους μηχανές πχ. είναι ότι δεν ξέρουν πως δουλεύουν στο εσωτερικό τους. Εγώ ήξερα τα πάντα για τον τρόπο λειτουργίας της φωτογραφικής μου μηχανής. Την έλυνα σε κομματάκια, ένα-ένα, ήξερα ακριβώς τι κάνει το καθένα. Η ευφορία από αυτό ήταν εκπληκτική. Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι ένας νέος δε μπορεί να φτιάξει τη συσκευή, δε μπορείς να το φτιάξεις αυτό αν χαλάσει (λέει δείχνοντας το κινητό μου τηλέφωνο). Απλώς παίρνεις καινούριο ή δίνεις αρκετά λεφτά για να το φτιάξεις.

Δεν ασχολούμαστε αρκετά με την επιστήμη σήμερα. Εγώ έμαθα τα πάντα για τη φωτογραφική μου μηχανή, για τη Χημεία πιο μετά, έφτιαξα το δικό μου ράδιο όταν ήμουν παιδί, γιατί δεν είχα τα λεφτά για να το αγοράσω, και όταν το έφτιαξα, και ακούστηκε η φωνή (!), ενθουσιάστηκα. Ήξερα τι θα συμβεί, αλλά δεν είχα την εμπειρία του να συμβαίνει. Κι αυτό είναι το υπέροχο με την επιστήμη. Ότι θα πρέπει να αποκτήσεις την εμπειρία σε αυτό που θα κάνεις... Δεν είμαι καλός επιστήμονας, ή μάλλον είμαι, αλλά ακόμα με παραξενεύουν ορισμένα πράγματα... Και πρέπει να ψάχνεις τα πράγματα, να δεις τι μπορεί να συμβεί, και να ελέγχεις τι μπορεί να συμβεί. 

- Αυτό θα λέγατε ότι είναι το κλειδί της επιτυχίας;

- Αυτό είναι το ένα κλειδί. Το άλλο είναι να κάνεις το καλύτερο δυνατό με αυτό που ασχολείσαι. Να μην έρχεσαι δεύτερος. Να έχεις κίνητρο. Το ίδιο με τα παιδιά στο σχολείο. Να καταλάβουν ότι δεν κάνουν μια άσκηση για το δάσκαλό τους, αλλά για τον εαυτό τους. Και δεν θα πρέπει να ικανοποιούνται με μια μέτρια προσπάθεια, αλλά να κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν.

- Οπότε, τι συμβουλή θα δίνατε σε ένα νέο που ασχολείται με την επιστήμη;

- Να δουλέψει με κάτι που θα ασχοληθεί πάρα πολύ σκληρά, αλλά αν έχεις πραγματικά κίνητρο, τίποτα δεν είναι δύσκολο. Αν βρεις τον εαυτό σου να δουλεύει στις 2 ή 3 τα ξημερώματα, και δεν έχεις καταλάβει πότε πέρασε η ώρα, τότε δεν έχεις πρόβλημα με τη σκληρή δουλειά. Τότε είναι όλα εύκολα.

- Είναι ο τομέας που σε επιλέγει ή εσύ που επιλέγεις τον τομέα στην επιστήμη;

- Κρατάς τα μάτια σου ανοιχτά, και βλέπεις αυτό που σου δίνει τη μέγιστη ικανοποίηση. Ξέρεις, απολαμβάνω ένα ποτήρι κρασί κάθε τόσο. Δε μου αρέσει η σκληρή δουλειά περισσότερο από κάποιον άλλο. Αλλά όταν αυτή η σκληρή δουλειά στο τέλος της μέρας αποδεικνύεται φοβερά ενδιαφέρουσα, τότε γίνεται εύκολη.

- Και τέλος, τι περιμένατε -στο επαγγελματικό κομμάτι- αφού τιμηθήκατε με το βραβείο Νομπέλ;

- Δεν περίμενα τίποτα. Πραγματικά. Ξέρετε, υπάρχει ένα ρητό που δεν είναι δικό μου, αλλά του Don Marquis, που λέει ότι «αν κάνεις τους ανθρώπους να νομίζουν ότι σκέφτονται, σε λατρεύουν, αλλά αν τους κάνεις πραγματικά να σκεφτούν, θα σε μισήσουν». Είναι ένα από τα αγαπημένα μου ρητά, και είμαι σε θέση να το χρησιμοποιώ, οπότε οι άνθρωποι με μισούν (γελώντας δυνατά).

Πηγή: http://www.huffingtonpost.gr/thanos-kampylis/-_1376_b_8087834.html
 Δημοσιεύθηκε: 07/09/2015 

❦

Θάλαττα θάλαττα! (μια ομιλία της Μ. Ευθυμίου)

Στο άρθρο αυτό θα βρείτε μια βιντεοσκοπημένη διάλεξη της Μαρίας Ευθυμίου, καθηγήτριας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με τίτλο:  

 Θαλάσσιες επικοινωνίες και μετακινήσεις πληθυσμών
στην Παγκόσμια Ιστορία

Μετά το βίντεο μπορείτε να διαβάσετε τα βασικά σημεία της διάλεξης. Η ομιλία ξεκινά περίπου στο 2:38. Οι υπογραμμίσεις είναι δικές μου. 

Ουμπέρτο Έκο, Σε τι χρησιμεύει ο καθηγητής;

Μέσα στον κατακλυσμό από άρθρα για το bullying στα σχολείο διάβασα για ένα επεισόδιο που δεν θα το χαρακτήριζα bullying, αλλά το πολύ-πολύ αναίδεια –κι όμως, πρόκειται για μια αναίδεια με ιδιαίτερο νόημα. Λοιπόν, έλεγε ότι ένας μαθητής, για να προκαλέσει τον καθηγητή του, τον ρώτησε, «Συγγνώμη, αλλά στην εποχή του Ίντερνετ, τι κάνετε εσείς εδώ;»

Ο μαθητής είπε τη μισή αλήθεια, που μεταξύ άλλων και οι ίδιοι οι καθηγητές λένε εδώ και τουλάχιστον είκοσι χρόνια, δηλαδή ότι κάποτε το σχολείο έδινε βεβαίως εκπαίδευση, αλλά πάνω απ’ όλα έννοιες, από τους πίνακες του πολλαπλασιασμού στο δημοτικό, τις πληροφορίες για την πρωτεύουσα της Μαδαγασκάρης στο γυμνάσιο και τη χρονολογία του Τριακονταετούς Πολέμου στο λύκειο. Με την έλευση, δεν λέω του Ίντερνετ, αλλά της τηλεόρασης, ακόμα και του ραδιοφώνου, μεγάλο μέρος απ’ αυτές τις έννοιες αφομοιώνονταν από τα παιδιά στην εξωσχολική ζωή τους.

Ο πατέρας μου, όταν ήταν μικρός, δεν ήξερε ότι η Χιροσίμα ήταν στην Ιαπωνία, ότι υπήρχε το Γκουανταλκανάλ, είχε αόριστες πληροφορίες για τη Δρέσδη και ήξερε από την Ινδία μόνον όσα εξιστορούσε ο Σαλγκάρι. Εγώ, από την εποχή του πολέμου, αυτά τα πράγματα τα είχα μάθει από το ραδιόφωνο και από τους χάρτες που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες, ενώ τα παιδιά μου είδαν στην τηλεόραση τα νορβηγικά φιόρδ, την έρημο Γκόμπι, πώς οι μέλισσες επικονιάζουν τα λουλούδια, πώς ήταν ένας Τυραννόσαυρος ρεξ∙ τέλος, ένα σημερινό παιδί ξέρει τα πάντα για το όζον, για τα κοάλα, για το Ιράκ και το Αφγανιστάν. Μπορεί ένα σημερινό παιδί να μην ξέρει τι ακριβώς είναι τα βλαστοκύτταρα, αλλά έχει ακούσει να αναφέρονται, ενώ στη δική μου εποχή, αυτή τη λέξη δεν την έλεγε ούτε καν η καθηγήτρια των φυσικών επιστημών. Οπότε, τι ακριβώς δουλειά κάνουν οι διδάσκοντες;

Είπα πως τα λόγια του μαθητή για τον οποίο μιλούσα, ήταν η μισή αλήθεια, διότι κατ’ αρχάς, ο διδάσκων, πέρα από το να πληροφορεί, πρέπει και να μορφώνει. Αυτό που κάνει ένα μάθημα καλό δεν είναι ότι μαθαίνονται στοιχεία και χρονολογίες, αλλά ότι θεσπίζεται ένας συνεχής διάλογος, μια σύγκρουση απόψεων, μια συζήτηση πάνω στα όσα μαθαίνουν στο σχολείο και συμβαίνουν έξω. Ασφαλώς, τα όσα συμβαίνουν στο Ιράκ μάς τα λέει η τηλεόραση, γιατί τα πάντα συμβαίνουν εκεί, από την εποχή των πολιτισμών της Μεσοποταμίας, και όχι στη Γροιλανδία κι αυτό μπορεί να μας το πει μόνο το σχολείο. Και αν κάποιος αντιτείνει ότι μας το λένε μερικές φορές πιθανόν αξιόπιστα πρόσωπα στις εκπομπές του Porta a Porta, είναι το σχολείο που πρέπει να συζητήσει σχετικά με το Porta a Porta.

Τα ΜΜΕ μάς λένε πολλά πράγματα και μας μεταφέρουν και αξίες, αλλά το σχολείο πρέπει να συζητάει τον τρόπο με τον οποίο μεταδίδονται και να αξιολογεί τον τόνο και τη δύναμη των επιχειρημάτων που αναπτύσσονται στον Τύπο και στην τηλεόραση. Κι έπειτα, υπάρχει η επαλήθευση των πληροφοριών που μεταδίδονται από τα ΜΜΕ: λόγου χάρη, ποιος αν όχι ένας καθηγητής, μπορεί να διορθώσει τη λάθος προφορά εκείνων των αγγλικών που όλοι νομίζουν ότι μαθαίνουν από την τηλεόραση;

Αλλά ο μαθητής δεν έλεγε στον καθηγητή ότι δεν τον χρειαζόταν επειδή υπήρχαν πια το ραδιόφωνο και η τηλεόραση να του πουν πού βρίσκεται το Τιμπουκτού ή ότι συζήτησαν για την ψυχρή σύντηξη, και επομένως, δεν του έλεγε ότι τον ρόλο του τον είχαν αναλάβει συζητήσεις, ας πούμε χαλαρές, που κυκλοφορούν τυχαία και άταχτα καθημερινά στα διάφορα μέσα –και ότι αν μαθαίνουμε πολλά για το Ιράκ και ελάχιστα για τη Συρία εξαρτάται από τις καλές ή κακές διαθέσεις του Μπους. Ο μαθητής έλεγε ότι σήμερα υπάρχει το Ίντερνετ, η Μεγάλη Μητέρα όλων των Εγκυκλοπαιδειών, όπου υπάρχουν η Συρία, η ψυχρή σύντηξη, ο Τριακονταετής Πόλεμος, και η απέραντη συζήτηση για τον υψηλότερο από τους περιττούς αριθμούς. Του έλεγε ότι οι πληροφορίες που έβαζε το Ίντερνετ στη διάθεσή του ήταν απροσμέτρητα πιο ευρείες και συχνά με μεγαλύτερο βάθος απ’ αυτές που διέθετε ο καθηγητής. Και παρέβλεπε ένα σημαντικό σημείο: ότι το Ίντερνετ τού έλεγε σχεδόν τα πάντα, εκτός από το πώς να ψάξει, να φιλτράρει, να επιλέξει, να δεχτεί ή να απορρίψει αυτές τις πληροφορίες.

Ο οποιοσδήποτε μπορεί να αποθηκεύσει νέες πληροφορίες, αν έχει καλή μνήμη. Αλλά το να αποφασίσει ποιες πρέπει να θυμάται και ποιες όχι είναι μια λεπτή τέχνη. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σ’ αυτόν που πέρασε από κανονικές σπουδές (ακόμα και κακές) και στον αυτοδίδακτο (ακόμα κι αν είναι ιδιοφυής).

Το δραματικό πρόβλημα ασφαλώς είναι πως ίσως ούτε ο καθηγητής ξέρει να διδάξει την τέχνη της επιλογής, όχι τουλάχιστον επί παντός επιστητού. Αλλά τουλάχιστον ξέρει ότι θα έπρεπε να το ξέρει∙ και αν δεν μπορεί να δώσει ακριβείς οδηγίες πάνω στο πώς να επιλέγουν, μπορεί να δώσει το παράδειγμα, πασχίζοντας κάθε φορά να συγκρίνει και να κρίνει αυτό που το Ίντερνετ βάζει στη διάθεσή του. Και τέλος, μπορεί να καταβάλλει καθημερινά την προσπάθεια να αναδιοργανώσει σε σύστημα αυτό που του μεταδίδει το Ίντερνετ με αλφαβητική σειρά, λέγοντας ότι υπάρχουν ο Ταμερλάνος και το μονοκοτυλήδονα, αλλά όχι ποια είναι η συστημική σχέση που υπάρχει ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο έννοιες.

Το νόημα αυτών των σχέσεων μπορεί να το δώσει μόνον το σχολείο και, αν δεν μπορεί να το κάνει, πρέπει να εξοπλιστεί για να το κάνει. Αλλιώς, Ίντερνετ, Αγγλικά και Εγχειρήματα θα μείνουν απλώς ένα μισοαρχινισμένο γκάρισμα που δεν ανεβαίνει ως τον ουρανό.

Ουμπέρτο Έκο, Χρονικό μιας ρευστής κοινωνίας, εκδ. Ψυχογιός, 2016, σελ.102-105.

Ο Ουμπέρτο Έκο (1932 - 2016) ήταν Ιταλός σημειολόγος, δοκιμιογράφος, 

φιλόσοφος, κριτικός λογοτεχνίας και μυθιστοριογράφος.

❦

Κώστας Βάρναλης, Η μάνα του Σολωμού

Έργο λαϊκής τέχνης, που αναπαριστά τον Διονύσιο Σολωμό

Ο ποιητής των υπέροχων αποσπασμάτων και των σκόρπιων στίχων έχει μια προνομιακή θέση στα νεοελληνικά γράμματα. Μας έδωσε δείγματα ποιητικής συνείδησης και στοχασμού, αλλά προ πάντων τέχνης, που δεν επαναληφτήκανε –και που δεν έπρεπε να επαναληφτούν, γιατί κάθε επανάληψη είναι φανερό σημάδι παρακμής του πνεύματος, που ακατάπαυτα προχωρεί κι ανανεώνεται με τον τριπλό ρυθμό που πριμιτιβισμού*, της ακμής και της παρακμής.

Κώστας Βάρναλης, Ο Σολωμός ήξερε ελληνικά;

Προσωπογραφία του Διονυσίου Σολωμού από άγνωστο καλλιτέχνη.

Μουσείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας.

Απορεί κανείς πώς μπορούσε να υπάρχει τέτοιο ζήτημα. Θα ήτανε δικαιολογημένο να υπάρχει αν ο Σολωμός δεν είχε αφήσει κανένα γραπτό κείμενο. Αφού όμως μας άφησε αρκετό έργο, και ποιητικό και πεζογραφικό, την απάντηση την έχουμε έτοιμη και αυθεντικότερη από κάθε «υπόθεση». Το έργο του Σολωμού δείχνει πως κανένας Έλληνας Λογοτέχνης έως τότε –και μπορεί να πει κανείς αδίσταχτα κ’ έως σήμερα– δεν έδωσε στην ελληνική γλώσσα τόσην πνευματικότητα, τόσην ευγένεια, τόσην αιθέριαν αϋλότητα και τόσο βάθος όσα της έδωσε ο Σολωμός, «που δεν ήξερε ελληνικά»!

Καλοκαιρινά ουρανογραφήματα

Βίνσεντ βαν Γκογκ (1853–1890), Έναστρη Νύχτα πάνω από τον Ροδανό (1888)

του Γιώργου Γραμματικάκη

Ο κάτοικος της πόλης έχει μια ευκαιρία, με αφορμή τις καλοκαιρινές του εξορμήσεις, να αισθανθεί τα θαύματα του νυχτερινού ουρανού. Είναι βέβαια αλήθεια ότι η αναπτυξιακή μας νοοτροπία έχει επιβαρύνει και απομονωμένες ακόμα περιοχές με όσα αποτελούν τον εφιάλτη της πρωτεύουσας: Αυτοκίνητα και φωτεινές επιγραφές, κάθε είδους ρύπανση και αφθονία του τσιμέντου. Λίγο όμως πιο πέρα, σε μια πλαγιά ή σε μια ήρεμη παραλία, το θαύμα του νυκτερινού ουρανού ξεδιπλώνεται και γεμίζει τις ψυχές με δέος και ερωτήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο αστρικός κόσμος υπήρξε η πηγή γοητευτικών μύθων και από τους αρχαίους χρόνους ενέπνευσε την τέχνη και τον ποιητικό λόγο.

Τα άστρα, πάντως, που βλέπουμε με γυμνό μάτι στον ουρανό ανήκουν όλα στον γαλαξία μας· και παρά τους λαϊκούς μύθους, ότι δεν μπορούν να μετρηθούν, δεν υπερβαίνουν τις λίγες χιλιάδες. Στο βιβλίο «Πάλομαρ» του Ίταλο Καλβίνο, ο ομώνυμος ήρωας -που προφανώς δανείζεται το όνομά του από το μεγάλο τηλεσκόπιο- περιγράφει με γλαφυρότητα το θέαμα: «Ο ουρανός διαπερνιέται σε ένα μεγάλο του τμήμα από ανοικτόχρωμες ραβδώσεις και κηλίδες. Ο Γαλαξίας, τον Αύγουστο, αποκτά μια εντυπωσιακή πυκνότητα και θα έλεγε κανείς πως ξεχειλίζει από την κοίτη του· το φως και η σκιά είναι τόσο πλεγμένα μεταξύ τους, ώστε εμποδίζουν την αίσθηση της προοπτικής της μαύρης αβύσσου, στην κενή απόσταση της οποίας στρατοπεδεύουν ανάγλυφα τα αστέρια. Όλα παραμένουν στο ίδιο επίπεδο: Τα τρεμουλιαστά λαμπυρίσματα, τα ασημένια νεφελώματα, το πλήρες σκοτάδι». 

Ενώ όμως ο καλοκαιρινός ουρανός αναδεικνύει εύκολα τη χάρη και το μεγαλείο του, κάποιες απλές αστρονομικές γνώσεις προκαλούν αμέσως δέος. Ο δικός μας γαλαξίας και μόνον περιέχει μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια άστρα! Έπονται όμως και χειρότερα: Η πίστη ότι στον δικό μας γαλαξία αρχίζει και τελειώνει το Σύμπαν ανατράπηκε εκ θεμελίων στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Σήμερα, με τα μεγάλα τηλεσκόπια, ανιχνεύονται δισεκατομμύρια άλλοι γαλαξίες, που αναδύονται ως νησίδες άστρων και πλανητών σε έναν απέραντο συμπαντικό ωκεανό.

Το δέος, όμως, που προκαλεί ο αριθμός των άστρων και των γαλαξιών δεν σταματά εδώ. Αδιανόητες είναι και οι αποστάσεις, που κυριαρχούν στο Σύμπαν. Επειδή ακριβώς είναι τεράστιες, εκφράζονται παραστατικά με τον χρόνο που χρειάζεται το φως για να τις καλύψει. Το φως, όμως, όπως διδαχτήκαμε στα σχολικά μας χρόνια, τρέχει -παντού και πάντοτε- με την κολοσσιαία ταχύτητα των 300.000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Έτσι σε λίγα μόνον λεπτά διανύει ασύλληπτες για την ανθρώπινη εμπειρία αποστάσεις. Η διαστημική μας γειτονιά ηχεί τότε οικεία και προσβάσιμη: Ο Ήλιος, που πυρπολεί τα σώματα και τα τοπία του καλοκαιριού, απέχει μόνον οκτώ λεπτά φωτός από εμάς. Απατηλή εγγύτητα, αφού αυτό σημαίνει, σε γλώσσα της καθημερινότητας, μια απόσταση κοντά στα 150 εκατομμύρια χιλιόμετρα!

Τα πράγματα όμως δυσκολεύουν πολύ αν κινηθεί κανείς έξω από το Ηλιακό σύστημα. Ο ταξιδευτής των θαλασσών και της μοίρας Νίκος Καββαδίας έχει ως οδηγό το πιο κοντινό αστέρι: 

Το Άλφα του Κενταύρου μια νυχτιά
με το παλινώριο πήρα κάτου.
Μου ’πες με φωνή ετοιμοθανάτου
«να φοβάσαι τ' άστρο του Νοτιά»

Το Άλφα του Κενταύρου απέχει «μόνον» τέσσερα έτη φωτός από τη Γη· ας σημειωθεί, ωστόσο, ότι για να διανύσει την ίδια απόσταση ένα γρήγορο αυτοκίνητο, χρειάζεται κάπου 50 εκατομμύρια χρόνια!

Στον νυκτερινό ουρανό ξεχωρίζει ακόμα ο λαμπρός Σείριος. Ένα διαστημόπλοιο, που κινείται με την ταχύτητα του φωτός, θα χρειαστεί οκτώ χρόνια για μια εθιμοτυπική επίσκεψη στο άστρο. Οι λάτρεις των διαπλανητικών ταξιδιών ίσως αντιτείνουν ότι αυτό μοιάζει δύσκολο, αλλά όχι ακατόρθωτο. Διαστημόπλοια όμως, που θα κινούνται έστω και με το ένα δέκατο της ταχύτητας του φωτός, αποτελούν όνειρο ουτοπικό ακόμα και της πιο αλαζονικής τεχνολογίας. Την απόγνωση, ωστόσο, για την αναζήτηση εξωγήινων συντρόφων προκαλούν οι αποστάσεις που μας χωρίζουν από τα περισσότερα άστρα του γαλαξία μας: Φθάνουν τις μερικές εκατοντάδες, ακόμα και τις χιλιάδες έτη φωτός. Η απόγνωση, που εκφράζει ο Τίτος Πατρίκιος, μοιάζει πιο ανθρώπινη -ίσως και οδυνηρότερη: 

Οι απέραντες εκτάσεις μετρημένες
με έτη φωτός, δεν μου λένε τίποτα
εσύ ήσουν λίγα μέτρα μακριά
και δεν μπορούσα να σ' αγγίξω
σαν απλησίαστος απλανής αστέρας 

Όσο για τις αποστάσεις των άλλων γαλαξιών, αγγίζουν τα εκατομμύρια ή και τα δισεκατομμύρια έτη φωτός. Δίκαια, λοιπόν, το μέγεθος του Σύμπαντος προκαλεί, κατά τον Φρόιντ, ένα «ωκεάνιο συναίσθημα». Είναι χαρακτηριστικό ότι ο «γειτονικός» γαλαξίας της Ανδρομέδας, που διακρίνεται σαν ένα θολό, αδύναμο νεφέλωμα στον νυκτερινό ουρανό, απέχει δύο εκατομμύρια έτη φωτός. Το γεγονός αυτό κάνει κάθε προσπάθεια των πιθανών κατοίκων του να κατακτήσουν την περισπούδαστη γη μας -για ποιο λόγο, άλλωστε;- μάλλον ατελέσφορη. Παρόμοιες προοπτικές αφήνονται λοιπόν στις ταινίες ή τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας. Ας σημειωθεί, τέλος, ότι το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, που 15 χρόνια τώρα κινείται πάνω από τη γήινη ατμόσφαιρα, έχει στείλει εκπληκτικές φωτογραφίες αστρικών εκρήξεων και διεργασιών· όσο κι αν εξάπτουν ωστόσο τη φαντασία, συμβαίνουν σε αποστάσεις δισεκατομμυρίων ετών φωτός! Στις εσχατιές μάλιστα του Σύμπαντος έχουν εντοπιστεί οι περιώνυμοι κβάσαρς, γαλαξίες που εκπέμπουν απίστευτα ποσά ενεργείας και φωτός· ίσως επειδή μια υπερμεγέθης μαύρη τρύπα κατατρώει το εσωτερικό τους.

 

Βίνσεντ βαν Γκογκ, Έναστρη νύχτα (1889)

Εδώ όμως χρειάζεται μια ανάσα, ίσως και περισυλλογή. Το θέαμα του νυκτερινού ουρανού περικλείει εκπλήξεις και θαύματα· αποτελεί όμως απλώς την αρχή ενός απέραντου, πολυποίκιλου κόσμου.

Το πικρό γεγονός είναι ότι, όπως βεβαιώνει η σύγχρονη επιστήμη, η Γη είναι απλώς μια ασήμαντη κουκκίδα, που ανήκει σε ένα γαλαξία χωρίς καμιά προφανή ιδιαιτερότητα· και ο ίδιος πάλι ο γαλαξίας μας είναι ένας ανάμεσα σε δισεκατομμύρια άλλους, που εκτείνονται σε αδιανόητες αποστάσεις σε όλο το ορατό Σύμπαν. Δίκαια, λοιπόν, ο άνθρωπος, κάτοικος ενός ασήμαντου πλανήτη σε ένα αχανές Σύμπαν, νιώθει εκμηδενισμένος. «Για τον αστρονόμο», παρατήρησε κάποιος στον Αϊνστάιν, «ο άνθρωπος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κουκκίδα χωρίς σημασία σε ένα άπειρο Σύμπαν». «Συχνά αισθάνομαι το ίδιο» απάντησε ο Αϊνστάιν. «Συνειδητοποιώ όμως ότι αυτή η ασήμαντη κουκκίδα, που είναι ο άνθρωπος, είναι επίσης ο αστρονόμος».

Αυτή η αντίφαση έχει μια αδιάψευστη βαρύτητα. Ο άνθρωπος, χωρίς πια ψευδαισθήσεις για την κοσμική του ασημαντότητα, λίγο υποτάσσεται ωστόσο στο δέος και στη λογική της. Προσπαθεί να κυριαρχήσει όσο μπορεί στη μοίρα του, δημιουργεί ποίηση και σπουδαία έργα τέχνης και αγωνιά να συλλάβει τη δομή του Σύμπαντος και το νόημα της υπάρξεώς του. Οι επιστημονικές του κατακτήσεις ενισχύουν την ακραία μοναξιά του. Αποτελούν ωστόσο, μαζί με τον έρωτα ή την τέχνη, και την πρώτη ύλη για την υπέρβασή της. 

Ο Γιώργος Γραμματικάκης είναι αστροφυσικός και συγγραφέας

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ στις 22.07.2005

Σημειώσεις:
παλινώριο, το: (< λατ. palinurus < Παλίνωρος = κυβερνήτης του σκάφους του Αινεία) όργανο με το οποίο βρισκόταν παλιότερα το αζιμούθιο του ηλίου, με συνδυασμό της ώρας, της ηλιακής κλίσης και του πλάτους. [ο ορισμός από το Γλωσσάρι στο έργο του Ν. Καββαδία του Γ. Τράπαλη] 
αζιμούθιο, το: (αστρον.) η γωνία που σχηματίζεται από το μεσημβρινό του τόπου στον οποίο βρίσκεται ο παρατηρητής, και από το κατακόρυφο επίπεδο που διέρχεται από το σημείο το οποίο παρατηρούμε. [Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής]

❦