Αρχαία Ελληνικά Α΄ λυκείου (11) - Θουκυδίδης, 3.71-75

Το δυτικό αέτωμα του ναού της Αρτέμιδος με την παράσταση της Γοργούς, 590-570 π.Χ. Έκθεμα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κέρκυρας [πηγή: ιστοσελίδα της Διεύθυνσης Αρχαιολογικών Μουσείων, Εκθέσεων και Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων]

Θουκυδίδου Ιστορίαι, Βιβλίο 3^ο 

Κεφάλαια 71^ο -75^ο

Βασικά σημεία

71. Ποιες οι ενέργειες των ολιγαρχικών μετά το φόνο του Πειθία και πού αποσκοπούν;	Οι ολιγαρχικοί έχουν δύο στόχους: (α) να μην ξεσπάσουν ταραχές στην Κέρκυρα εξαιτίας της ενέργειάς τους· γι’ αυτό παρουσιάζουν τις εξελίξεις ως συμφέρουσες για το νησί και (β) να μην αναλάβουν δράση οι Αθηναίοι και όσοι Κερκυραίοι είχαν καταφύγει στην Αθήνα εναντίον τους· γι’ αυτό στέλνουν πρεσβεία στην Αθήνα.
72. Πώς αντέδρασαν οι Αθηναίοι, όταν έμαθαν τις εξελίξεις στην Κέρκυρα;	Οι Αθηναίοι φαίνεται ότι δεν πείστηκαν, συνέλαβαν τους πρέσβεις και τους περιόρισαν στην Αίγινα. Για περισσότερες πληροφορίες δες το σχόλιο του βιβλίου στη σελ.312.
72-73. Ποιες οι εξελίξεις στην Κέρκυρα μετά τα γεγονότα της Αθήνας;	Στο μεταξύ, οι ολιγαρχικοί στην Κέρκυρα, παίρνοντας θάρρος από την παρουσία κορινθιακού πλοίου και Σπαρτιατών πρεσβευτών, επιτίθενται στους δημοκρατικούς και υπερισχύουν. Οι δημοκρατικοί οχυρώνονται στα υψώματα της πόλης. Την επομένη και οι δύο παρατάξεις αναζητούν συμμάχους ανάμεσα στους δούλους.

❧ 

Φιλοσοφία Β΄ λυκείου (8) - 6.1. Αναζήτηση κριτηρίου ηθικής ορθότητας

Τζέρεμι Μπένθαμ (Jeremy Bentham, 1748-1832)

 

6.1 Αναζήτηση κριτηρίου ηθικής ορθότητας

Βασικά σημεία

Ωφελιμιστική  ηθική 

(α) το πρόβλημα της ηθικής ορθότητας μιας πράξης φαίνεται καθαρά στο παράδειγμα της κατάχρησης χρημάτων (σχολικό βιβλίο σελ.140): πρέπει να τα πάρω ή όχι; Με ποιο κριτήριο θα αποφασίσω;

(β) ποια είναι ηθικά ορθή πράξη;

(γ) ωφελιμισμός: ορισμός και εισηγητές (Τζέρεμι Μπένθαμ και Τζον Στιούαρτ Μιλ).

(δ) κριτική στον ωφελιμισμό:

i. μπορούμε να προβλέψουμε τα αποτελέσματα των πράξεών μας;

ii. πώς θα υπολογίσουμε σε κάθε περίπτωση την ωφέλεια; Συμφωνούν όλοι για τι είναι καλό και τι κακό, ώστε να επιδιώκουμε το πρώτο και να αποφεύγουμε το δεύτερο;

iii. πρέπει να σκεφτούμε ποια μέσα θα χρησιμοποιήσουμε για να πετύχουμε έναν καλό σκοπό ή απλώς «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα»;

iv. η ωφέλεια των πολλών δικαιολογεί τη ζημία των λίγων;

 

Ιμμάνουελ Καντ (Immanuel Kant, 1724-1804)

 

Καντιανή ηθική 
(α) οι επιλογές πρέπει να ισχύουν σε κάθε περίπτωση (καθολικός/γενικός χαρακτήρας των πράξεων)
(β) κατηγορική προσταγή: στη φιλοσοφία του Kαντ, ηθική επιταγή (=εντολή, διαταγή) με απόλυτη ισχύ· κατηγορηματική προσταγή. [Λεξικό Κοινής Νεοελληνικής]
(γ) ο ηθικός νόμος εξασφαλίζει αρμονική συμβίωση και ελευθερία (= δέσμευση για την τήρηση του κανόνα).
(δ) μεταχειριζόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους πάντοτε ως αυτοσκοπούς και όχι ως μέσα για έναν σκοπό.
(ε) κριτική στην κατηγορική προσταγή:
i.  πώς θα συμφωνήσουμε στις υποχρεώσεις μας;
ii. μήπως είναι υπερβολικά αυστηρή και άκαμπτη;

 

Προτομή του Αριστοτέλη, μαρμάρινο ρωμαϊκό αντίγραφο ενός μπρούτζινου έργου του Λυσίππου. Εθνικό Μουσείο Ρώμης.

 

Αρετολογική  ηθική-Αριστοτέλης 
(α) πολλοί γνωρίζουν τους κανόνες, αλλά τους παραβαίνουν: γιατί; Μήπως είναι θέμα χαρακτήρα; Επομένως, στόχος της διερεύνησης δεν πρέπει να είναι ο ηθικός κανόνας αλλά η διαμόρφωση του κατάλληλου χαρακτήρα: τι άνθρωπος θα έπρεπε να είμαι; 
(β) Αριστοτέλης: η επίτευξη της μεσότητας (= αποφυγή των άκρων και επιδίωξη της μέσης οδού) προϋποθέτει τη φρόνηση (= η ικανότητα να επιλέγει κανείς σωστά σε κάθε περίσταση: διανοητική αρετή).
(ε) οι αρετές αποσκοπούν στην ευδαιμονία: ενεργοποίηση των δυνατοτήτων και πλήρης ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας.

❧

 

Παράλληλο κείμενο 

Το ακόλουθο απόσπασμα θα σας βοηθήσει να κατανοήσετε την έννοια της κατηγορικής προσταγής (ή προστακτικής) του Καντ: 

Κάποιος χτυπά την πόρτα σας. Εσείς απαντάτε. Είναι η καλύτερη σας φίλη, και μοιάζει χλωμή, ανήσυχη και ξέπνοη. Σας λέει ότι κάποιος την κυνηγά, κάποιος που θέλει να τη σκοτώσει. Ότι κρατά μαχαίρι. Την αφήνετε να περάσει και εκείνη ανεβαίνει τη σκάλα και κρύβεται. Λίγες στιγμές αργότερα κάποιος χτυπά την πόρτα. Αυτήν τη φορά είναι ο επίδοξος δολοφόνος με ένα τρελαμένο βλέμμα, θέλει να μάθει πού είναι η φίλη σας. Είναι στο σπίτι; Μήπως κρύβεται στην ντουλάπα; Πού είναι; Εκείνη είναι στον πάνω όροφο, αλλά εσείς λέτε ψέματα. Λέτε ότι έχει πάει στο πάρκο. Ασφαλώς και κάνατε καλά να στείλετε τον επίδοξο δολοφόνο να την ψάξει σε λάθος μέρος. Πιθανόν σώσατε τη ζωή της φίλης σας. Αυτό πρέπει να είναι μια ηθική πράξη, έτσι δεν είναι;

Όχι, σύμφωνα με τον Καντ. Ο Καντ πίστευε ότι ποτέ δεν πρέπει να λέτε ψέματα -σε καμία περίπτωση. Ούτε καν για να προστατεύσετε μια φίλη από έναν επίδοξο φονιά. Είναι πάντα ηθικά εσφαλμένο. Δεν υπάρχουν εξαιρέσεις. Δεν υπάρχουν δικαιολογίες. Κι αυτό επειδή δεν μπορείτε να φτιάξετε τη γενική αρχή πως ο καθένας μπορεί να λέει ψέματα όταν θα τον βολεύει. Σε αυτή την περίπτωση, αν λέγατε ψέματα και, χωρίς να το γνωρίζετε, η φίλη σας είχε όντως πάει στο πάρκο, θα ήσα­σταν ένοχος για βοήθεια προς τον δολοφόνο, θα φέρατε ως έναν βαθμό την ευθύνη για τον θάνατο της φίλης σας.

Αυτό είναι ένα παράδειγμα που χρησιμοποίησε ο ίδιος ο Καντ. Δείχνει πόσο ακραία είναι η άποψή του. Δεν υπάρχουν εξαιρέσεις ως προς την αληθοέπεια ή το ηθικό καθήκον. Όλοι μας έχουμε το απόλυτο καθήκον να λέμε την αλήθεια ή, όπως το έθεσε, την Κατηγορική Προστακτική (ή Κατηγορική Προσταγή) να το κάνουμε. Μια προστακτική είναι μια διαταγή. Οι κατηγορικές προστακτικές διαφέρουν από τις υποθετικές προ­στακτικές. Οι υποθετικές προστακτικές έχουν τη μορφή: « Αν θες το χ, κάνε το ψ». Η πρόταση «Αν θες να αποφύγεις τη φυλακή, μην κλέψεις» είναι ένα παράδειγμα υποθετικής προστα­κτικής. Οι κατηγορικές προστακτικές διαφέρουν. Επιτάσσουν κάτι. Σε αυτή την περίπτωση η Κατηγορική Προστακτική θα ήταν «Μην κλέβεις!». Είναι μια διαταγή που μας λέει ποιο είναι το καθήκον μας. Ο Καντ πίστευε ότι η ηθικότητα είναι ένα σύστημα κατηγορικών προστακτικών. Το ηθικό μας καθήκον είναι το ηθικό μας καθήκον όποιες κι αν είναι οι συνέπειες, όποιες κι αν είναι οι περιστάσεις.

Nigel Warburton, Μικρή Ιστορία της Φιλοσοφίας, εκδ. Πατάκη, 2017, σελ.147-148.

❦

Επιχειρηματολογία, 4η συνάντηση (12/2/2019): ναρκωτικά

Μπουκάλι φαρμακευτικής ηρωίνης από το 1919

Το θέμα της 4ης συνάντησης ήταν: 

Να αποποινικοποιηθεί η χρήση των ναρκωτικών 

Όπως και στις προηγούμενες αναρτήσεις, για την καλύτερη παρακολούθηση της ανάπτυξης της επιχειρηματολογίας και της αντίκρουσης, τα επιχειρήματα δηλώνονται με αριθμούς μέσα σε αγκύλες [], ενώ η αντίκρουση των επιχειρημάτων δηλώνεται με αριθμούς μέσα σε παρενθέσεις (). 

Ορισμοί: αποποινικοποιώ, χρήση, ναρκωτικά

Λόγος		Αντίλογος
1ος ομιλητής	Επιχειρήματα Τα ναρκωτικά πρέπει να κυκλοφορούν ελεύθερα, όπως τα φάρμακα, γιατί: [1] η ευρύτατη παράνομη πώλησή τους στερεί έσοδα από το κράτος: αν πωλούνται στα καταστήματα (π.χ. φαρμακεία, ιατρεία κλπ.) το κράτος θα εισπράττει φόρο, όπως και για τα άλλα αγαθά. [2] η δημοσιότητα που θα δοθεί στο θέμα θα οδηγήσει τον κόσμο –και ιδίως τους νέους- να ενημερωθούν πλατύτερα για τα ναρκωτικά και να μάθουν τους σοβαρότατους κινδύνους που παραμονεύουν. Έτσι, θα τα αποφεύγουν. [3] θα μπορούν να χρησιμοποιούνται για ιατρικούς λόγους.	Εδώ μπορούσε να τεθεί ερώτηση: χρειάζεται η ελεύθερη κυκλοφορία τους, για να μάθει ο κόσμος τους κινδύνους; Αντίκρουση (3) γιατί να χρησιμοποιηθούν από τους απλούς πολίτες αυτές οι ουσίες, έστω και για ιατρικούς λόγους; Δεν υπάρχουν άλλα φάρμακα για την ανακούφιση των ασθενών είτε νοσηλεύονται στα νοσοκομεία είτε ακολουθούν κατ’ οίκον αγωγή; Επιχειρήματα [1] είναι γνωστό το πρόβλημα του εθισμού. Η υπερβολική ή χρόνια χρήση προκαλεί ακόμα και θάνατο. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε την ελεύθερη πώληση ουσιών που έχουν αυτήν την επίδραση: είναι σαν να δολοφονούμε τους πολίτες. [2] εκτός από τον εθισμό, έχουμε και τις σοβαρότατες επιπλοκές που προκαλούν τα ναρκωτικά στον ανθρώπινο οργανισμό. Αφήνοντάς τα ελεύθερα σκορπίζουμε τις αρρώστιες στην κοινωνία. Ιδίως στους άνδρες προκαλούν προβλήματα στη γονιμότητα κι έτσι έχουμε και κοινωνικές επιπτώσεις, π.χ. υπογεννητικότητα.	1ος ομιλητής

 ❧

 

Λόγος		Αντίλογος
2ος ομιλητής	Αντίκρουση Ο αντίλογος ζήτησε να χρησιμοποιηθούν αντί των γνωστών ναρκωτικών ουσιών άλλα φάρμακα, δεν μας είπε όμως ποια είναι αυτά! Μήπως αυτά τα περίφημα «άλλα φάρμακα» είναι ή περιέχουν ως βασικό συστατικό ναρκωτικές ουσίες; (2) επίσης, ο αντίλογος αναφέρθηκε στην υπογεννητικότητα: ίσως θα έπρεπε να σκεφτεί ότι το όντως σοβαρό αυτό πρόβλημα τροφοδοτείται περισσότερο από την οικονομική κρίση και όχι από την χρήση ναρκωτικών. Εκεί θα πρέπει να στραφεί η προσοχή μας, όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα. Επιχειρήματα [4] η ελεύθερη κυκλοφορία τους θα επιτρέψει στους απλούς πολίτες που υποφέρουν από πόνους κλπ. να τα προμηθεύονται και να τα χρησιμοποιούν για την ανακούφισή τους στο σπίτι (με ιατρική συνταγή φυσικά), αποφεύγοντας ταλαιπωρία στα ιατρεία και στα νοσοκομεία. Άλλωστε, αυτή είναι και η βασική τους χρήση. Γι’  αυτούς τους λόγους χρησιμοποιήθηκαν και σε πολεμικές περιόδους. [5] όσο απαγορεύεται η πώλησή τους ανεβαίνει και η τιμή τους, γιατί τα κυκλώματα πουλάνε σε όποια τιμή θέλουν και εκμεταλλεύονται τους χρήστες, οδηγώντας τους και στην οικονομική εξαθλίωση. Κανείς επίσημος φορέας δεν ελέγχει την κατάσταση. [6] σε μια ελεύθερη κοινωνία είναι δικαίωμα των πολιτών να κάνουν χρήση όποιας ουσίας νομίζουν, ακόμα κι αν ξέρουν τις βλαβερές συνέπειες: το ίδιο δεν γίνεται με το τσιγάρο και το αλκοόλ; Σκέφτηκε κανείς να ποινικοποιήσει την χρήση τους;	Αντίκρουση (4) ελεύθερη χρήση των ναρκωτικών από τους πολίτες για ιατρικούς λόγους απλώς δεν χρειάζεται: υπάρχει πλήθος άλλων αναλγητικών και παυσίπονων φάρμακων για την ανακούφιση των ασθενών. Επιχειρήματα [3] η ελεύθερη διακίνηση των ναρκωτικών θα πολλαπλασιάσει τους ναρκομανείς, δηλαδή ανθρώπους που συχνά γίνονται βίαιοι και επικίνδυνοι, όταν βρίσκονται υπό την επήρεια ή όταν αναζητούν χρήματα για τη δόση τους. Αυτό εγκυμονεί οικογενειακά και κοινωνικά προβλήματα. Παράλληλα, οι ναρκομανείς είναι ανίκανοι να εργαστούν: είναι αντιπαραγωγικοί και γρήγορα θα χάσουν τη δουλειά τους. Έτσι, οδηγούνται από 2 δρόμους (χρήση και ανεργία) στην εξαθλίωση.	2ος ομιλητής

❧

 

Λόγος		Αντίλογος
3ος ομιλητής	Επιχειρήματα Πρέπει να νομιμοποιηθεί η χρήση των ναρκωτικών γιατί: [1] είναι χρήσιμα από ιατρικής άποψης. [2] καταπραΰνουν τον πόνο. [3] ενισχύουν την οικονομία. [4]  θα γίνει ευρύτερα γνωστή η επίδρασή τους και θα ενισχύσουν την κριτική στάση των νέων απέναντι στις ουσίες αυτές.	Αντίκρουση (1) τι θα γίνει αν θα πωλούνται από ανθρώπους (π.χ. φαρμακοποιούς ή άλλους καταστηματάρχες) που δεν είναι απολύτως εξοικειωμένοι ή σχετικοί με την πάθηση του κάθε ασθενούς; Επιχειρήματα Η διακίνηση και χρήση των ναρκωτικών δεν πρέπει να επιτραπεί, γιατί: [1] θα αυξηθεί η εγκληματικότητα [2] θα πολλαπλασιαστούν οι ασθένειες στον πληθυσμό και οι θάνατοι -ιδίως νέων ατόμων. [3] αφού θα αυξηθεί ο αριθμός των χρηστών, θα αυξηθεί η ενδοοικογενειακή βία.	3ος ομιλητής

Άλλα επιχειρήματα που μπορούσε να αξιοποιήσει η πλευρά του λόγου:

(α) τα ναρκωτικά δεν είναι τόσο βλαβερά, όσο λέγεται: η υπερβολική χρήση προκαλεί οπωσδήποτε προβλήματα, όπως συμβαίνει με το τσιγάρο και το αλκοόλ. Η συνετή χρήση δεν απειλεί τον χρήστη.
(β) το γεγονός ότι είναι παράνομα οδηγεί μερικούς στο συμπέρασμα ότι τα ναρκωτικά είναι κάτι σπουδαίο και ιδιαίτερο: ο απαγορευμένος καρπός που πρέπει να γευτούν, για να νιώσουν δυνατοί, ανεξάρτητοι και ολοκληρωμένοι. Όπως και να το κάνουμε, το παράνομο είναι ελκυστικό, ακόμη κι όταν είναι βλαβερό. Με την αποποινικοποίηση θα καταρριφθεί αυτός ο μύθος.
(γ) θα αποσυμφορηθούν οι φυλακές και θα απαλλαγεί η αστυνομία και το δικαστικό σύστημα από τη δίωξη των απλών χρηστών, που σήμερα πλημμυρίζουν τις φυλακές. Ο προϋπολογισμός επιβαρύνεται· φυσικά, τα εκατομμύρια αυτά θα μπορούσαν να διατεθούν για άλλους πιο ουσιαστικούς σκοπούς.

❦